Mai 2001 êpG¬ oDëlÜ¿vC íµDØOVC Ðص Þ ÙìØ¥N æoDF ok

pËëk MoDGµ éF ."lÜOwç PÆpd ÍDd ok ÚDØvA êDçpFC lÜÛD× Dç P¤p¾ ":ÙìÛCßh í× éÏìÏÆ ok

¯ëCpz qC êoDìwF ok .lìvo Pvok ÙìØ¥N éF Þ PhDÜz Co Dç ÚA lëDF Þ lÜOwìÛ P¡ÊqDF ÐFD Dç P¤p¾

Þ lzDF í× DÜzA é·×DV ok íçÞpÊ Dë kp¾ pç ,¯ëCpz éÛßÊ ÝëC DF .lìvo êlV ÙìØ¥N Èë éF Pµpv éF lëDF

yÔN Þ PvC "êpìÊ ÙìØ¥N MolÂ" qC Ýiv éÆ PwìÛ ækßèìF .lÜìF í× koßhpF ok ÚA DF Co kßh æoCßØç

ÚClì× o k ÚCßN í× íÏص MÞD¿O× ÍDÇzC éF .lzDF í× Mol ÝëC ¢ëCr¾C ok é·×DV ok íçÞpÊ Þ kp¾ pç

PÆoD¡× Þ Ýçm oß©d Þ rÆpØN ÝëpØN Äëp¬q C Co ¢ÜÆ Þ Pì·ÂCÞ P¾Dëok íëDÛCßN , íµDØOVC íOd Þ êkp¾

Þ êkp¾ PìÛÔõ éÏòw× DçkClëÞo éF PGwÛ Pvok ¢ÜÆCÞ Þ ÙìØ¥N mDiNC ok D×C ,kCk ¢ëCr¾C éÛÓD·¾

éÏòw× DF Co kßh é¿wϾ ÐìÎk ÝìØç éF ÝÃìÂk .lÜÆ í× êqDF íØè× ¢ÃÛ ¯ëCpzq C êoDìwF ok íµDØOVC

.lÜÆ í× Íß»¡× í¿wϾ ÝìÏKìwëk Èë ÚCßܵ éF êpìÊ ÙìØ¥N

ok éÆ ,ÙìÜÆ éVßN éOÇÛ ÝëC éF pÊC ,PvC Åok ÐFD ívDìv é¿wϾ ok ÙìØ¥N êoßòN Èë kßVÞ PìØçC

ívDìv êDç ÙìØ¥N mDiNC Äëp¬ qC íÊorF Þ Ùè× M Cpìì»N, Úlz íÛDèV lÛÞo êDOvCo ok qÞp×C êDìÛk

íµDØOVC PÎClµ Ùè× êDç êoßòN qC êoDìwF ÝëC pF æÞÔµ .klÛßìJ í× ´ßÂÞ éF êoß¡Æ ÚDì×

.lÛC ælz DÜF Dç ÙìØ¥N êoßòN uDvC pF

*********

¯ëCpz qC æÞpÊ Dë kp¾ oD²OÛC (maximization) "êpÊ éÜì¡ìF" êCpF íÛÔõ ÙìØ¥N ok DçÙìØ¥N êoßòN uDvC

.lÜzDF í·®Â pìº Ô×DÆ Dë pënJp®h ,í·®Â lÜÛCßN í× MDµÔ¬C ÝëC .PvC kßVß× "MDµÔ¬C" EßZoDèZ ok

o DÆ kClëÞo kßh Þ kClëÞo ´ßÂÞ ¯ëCpz qC í·®Â pìº ÝÏ×DÆ Dë í·®Â ´Ô¬C ÝOzCk ¯ëCpz ok ÙìØ¥N mDiNC

ÐìG ÝëC qC êoDìwF ívDvC ÐÇ¡× .lzDF kßVß× P췮 ÝëC êCpF íÜìµ ÐëÓk pÊC ,PwìÛ êoCßzk

Þo ÝëC qC .lÜÆ í× Ýìì·N Co P췮 ÝëC íwÆ éZ ,¢vpJ ÝëC Þ PvC ÚkßF íÜìµ éÏòw× ÝìØç MDµÔ¬C

.lÜFDë í× æCo í·®ÂDÛ Þ pënJp®h MDµÔ¬C éÜ×Ck éF Dç P췮 ´ßÛ ÝëC íOd ¯ëCpz qC êoDìwF ok

pëq éF Co Pvok êpìÊ ÙìØ¥N éÏòw× éÆ PvC MDµÔ¬C P췮 Ölµ êpìÊ ÙìØ¥N ok ÉorF ÐÇ¡×

.kÞo í× Ýiv éF ÙìØ¥N Èë íOvok "ÍDØOdC"q C ÚoDGVC ¯ëCpz qC éÛßÊ ÝëC ok .kpF í× ÍCßòv P×Ôµ

:kßz í× æoDzC Dç ÚA ÝëpOØè× éF éÆ lÛoCk kßVÞ í¿ÏOi× lµCß é®FCo ÝëC ok

Co éWìOÛ ÝëpOèF ,¯ëCpz ÝëpNlF ok éÆ ,ÝÆ mDiNC Co íØìØ¥N :(Maximin ÝìØìwÆD×) ÙÆD¡ìF ælµD (1

.lçk

Co éWìOÛ ÝëpOèF ¯ëCpz ÝëpOèF ok éÆ ÝÆ mDiNC Co íØìØ¥N : (Maximax xÆDØìwÆD×)¢ìFD¡ìF ælµD (2

.lçk

ÐÂCld éF PvokDÛ ÙìØ¥N ÝëpN ÝÇØ× éÆ ÝÆ oDO¾o êC éÛßÊ éF :(Minimax xÆDØìÜì×)¢ìFDØÆ ælµD (3

.lvpF

éÆ íwÆ .koCk êkp¾ êDç ÐëDØN éF íËOwF ,kßz mDiNC êpìÊ ÙìØ¥N êCpF Dç æßìz ÝëC qC Èë ÖClÆ éÆ ÝëC

PèV Þ koCk íFßh ÖDWÛCpv éF lì×C ,(kpF Co ælëD¾ ÝëpOèF ¯ëCpz ÝëpOèF qC) lÜÆ EDiOÛC Co ¢ìFD¡ìF

¯ëCpz ÐÂCld qC Co ækD¿OvC pSÆCld) lÜÆ EDiOÛC Co ÙÆD¡ìF éÆ íwÆ .lzßÆ í× ÖDWÛCpv ÝëC êqDvéÜì¡ìF

íÎÞ koCk íwÛDz éGÜV ¢ìFD¡ìF .kpGF Co ækD¿OvC ÝëpOèF lF ÖDWÛCpv qC íOd éÆ ,koCk lì×C (ÚkpF ÝÇØ×

.lÜÆ koßhpF ÐñDw× DF íÜòØ®× æCo qC lÜÆ í× í·v ÙÆD¡ìF

,PvC P¾pÊ oCp éVßN koß× ívDìv é¿wϾ ok éØç qC ¢ìF (ÝìØìwÆD×)ÙÆD¡ìF ælµD ,lµCß ÝëC ÚDì× qC

pì²Û íµDØOVC PÎClµ æoDF ok Úol× êDç êoßòN .PvC oCÞ éÛßØÛ ¯ëCpz ÝëpNlF ÝGÎDº ,Ðص ok éÆ CpZ

íëDç ÙìØ¥N mDiNC êCpF ælµD ÝëC ÚpçD± .lÛC ækpÆ ækD¿OvC kßh ÚDìÜF ok ælµD ÝëC qC (j. Rawls) rÎÞo ÚDV

éF ÖqÓ ÐìÎk ÝëC éF éÆ PvC oCkoßhpF êkDëq íÏص PìÏFDÂq C lÜOwç ÖCßN íÛDÜìجCDÛ DF êkDëq éVok DN éÆ

,koCk kßVÞ (xÆDØìÜì×)¢ìFDØÆ Þ (ÝìØìwÆD×) ÙÆD¡ìF yÞoÞ k ÝìF éÆ íØè× MÞD¿N . PvC ívopF

ok ,PvC ælçD¡× ÐFD pOèF ÙÆD¡ìF qC íÏص MCoD²OÛC éÆ íÎDd ok .lzDF ÚA íÏص êDç ækCk ok lëDz

ÝëC qC íÎDezßh .koCk íÜçm éGÜV pO¡ìF Dç ÙìØ¥N éÛßÊ ÝëC êqDv éÜìØÆ Þ ÙìØ¥N Èë íOvokDÛ ¢ìFDØÆ

êkßh éF lÛCßN í× ÙìÛDvpF ÝÇØ× (ÐÂCld) éÜìØÆ éF Co kßh MDçDGOzC ÙìzDF éOwÛCßN Dë ÙìÛCßOF éÆ

Þ íÏص l×DìJ ok í¾DÆ Þ ÖqÓ PìÛÔõ PwFoDÆ ÚÞlF lÜÆ qDF êC æqDN MDçDGOzC êCpF Co æCo kßh

éÆ ,lÜÆ í× ÈØÆ D× éF DçkClëÞo DF koßhpF ok (ÝìØìwÆD×)ÙÆD¡ìF yÞo .MDçDGOzC ÝëC í·ÂCÞ

Äëp¬ ÝëC qC Þ ÙìÛDvpF éÜìØÆ éF PwiÛ éÏçÞ ok DçkClëÞo ÝëC Ð×DÇN Þ PìÏ·¾ ok Co kßhoD²OÛC

oCßOvC " ÝòØ®× éÜìØÆ" uDvC pF ÙÆD¡ìF yÞo .lvpF ÝëpOØÆ éF éÛCpìËϾDº êDçl×D¡ìJ ´ßÂÞ p®h

pOØÆ éÆ , éÜìØÆ ÝëpN ÝÇØ× Þ ÝëpO¡ìF ÝO¾Dë Äëp¬q C ?P¾Dë Pvk ÚDÜìجC ÝëC éF ÚCßN í× éÛßËZ.PvC

¢ÜÆÞ é·×DV ok Dç éÜìØÆ PhDÜz éÏòw× yÞo ÝëC DF .kßz í× koCÞ op¨ é·×DV kCp¾C "ÐÆ" éF ÚA qC

ok ÚqCßN éF Þ lÜÆ ækDv Co êpìÊ ÙìØ¥N ÐÇ¡× êkDëq ld DN lÛCßN í× Dç éÜìØÆ ÝëC DF HvDÜO×

éF íµDØOVC éÜìØÆ ÝëC Úlz pOèF (Pareto)ßNoDJ êoßòN uDvC pF .l×DWÛDìF êl·F êDç êpìÊ ÙìØ¥N

.lzDF í× íµDØOVC ê Dç æÞpÊÐÆ ¸¨Þ Úlz pOèF Ößè¿×

**********

í× Pvok ÙìØ¥N Èë mDiNC ok êlìÏÆ ÐñDw× qC íÇë êpìÊ ÙìØ¥N ok kßVß× "MDÛDÇ×C" ok "rëDØN" éÏòw×

ÖDÛ éF êC éÏòw× ,koCnÊ íØÛ MDÛDÇ×C ÝëC ÝìF íÂp¾ éÆ , íOwìNDØÊk Þ êpOìÎDNßN lëk Èë êCpF .lzDF

PwìNDØÊk .lzDF í× ÀÏOi× MDÛDÇ×C kßVÞ ok PhDÜz ,ÙìØ¥N «pz ¢ìJ Cpëq ,koClÛkßVÞ êpìÊ ÙìØ¥N

êlÜF éOwF ÐÇz rìZ éØç ÞC êCpF Cpëq ,lÜìF í× êpìÊ ÙìØ¥N íiëoDN Þ íëDÜSOvC ¯ëCpz ok Co kßh pOØÆ

.l×DWÛC í× kßVß× MCrëDØN ße× éF Pì·ÂCÞ êqDv ækDv Þ koCk Co í¥i¡× ælz

ívDvC MÞD¿N êkDµ íÊlÛq ÐdCp× Þ íëßv qC íµDØOVC Dë êkp¾ íÊlÛq ok êpìÊ ÙìØ¥N êDç ÚD×q ÝìF

Þ pìv éF D× ælÛpìÊ ÙìØ¥N Þ ÙìÃOw× PÎDhk ÚÞlF æp×qÞo íÊlÛq ê Dç kClëÞo éÆ íÎDd ok .koCk kßVÞ

íÎßØ·× íÊlÛq ok .PvC íÊlÛq ok "Úß×qA" ÚD×q ,êpìÊ ÙìØ¥N ÚD×q ,lÜçk í× é×CkC kßh MDìd

êkDëq êld DN é·×DV ÐÆ ÐñDw× ÝNkDµ Þ PvC ¢ëßh êkp¾ êDç éÏ»¡× Þ MÔÇ¡× ÍDGÛk éFíwÆ pç

ê pËëk Ä®Ü× qC êkp¾ Ðص DF éwëDÃ× ok íµDØOVC êDç ¢ÜÆ .lÜÛD× í× ClìJDÛ ½D¿z êCé¡ìz lÜÛD×

Ð쥿N éF kpìÊ í× MD¡Û kD¥OÂC qC éÆ "íµDØOVC êDçÓDÆ êoßòN" EßZDèZ ok éÆ ,lÜÜÆ í× êÞpìJ

,êoßòN ÝëC pFDÜF .PvC ælz ívDÜz é·×DV koCÞ (Mancur Olson) ÝwÎÞC ¯vßN êoßòN ÝëC .PvC ælz ¢çÞtJ

ÝëC .æpìº ÞP·ìG¬ ,EA ÝÏS× ,lÜzDF í× é·×DV kCp¾C ÖDØN éF ÄÏ·O× éÆ ,lÛoCk kßVÞ íµDØOVC êDçÓDÆ

Dë HwÆ êCpF éÆ ,DzßÆ æÞpÊ(1 :lÜÆ í× ÙìwÃN æÞpÊÞ k éF íÏÆ o߬ éF Co é·×DV ÚÞok kCp¾C ,êoßòN

.lÛpF í× kßv íµDØOVC êÓDÆ kßVÞ qC éÆ ,lÜ× æpèF æÞpÊ(2 ,lÜOwç yÔN ok éÛÓD·¾ íµDØOVC êÓDÆ ³¿d

kCp¾C ÖDØN éF ÄÏ·O× êkCqA .kpF Ö DÛ íµDØOVC êÓDÆ Èë ÚCßܵ éF "êkCqA" qC ÚCßOF lëDz é·×DV é¤pµ ok

,lÛpF í× æpèF é·×DV kCp¾C éØç êkCqA qC .koÞDìF ok kßh ½p¥N éF Co Ú A koClÛ æqDVC xÆ bìç Þ PvC é·×DV

íOÂÞ DèÜN .lÜÜÆ íØÛ yÔN ÚA êCpF kCp¾C éØç æp×qÞo íÊlÛq ÚDëpV ok éÆ PvC ÝëC Pì·ÂCÞ ÝëC D×C

pëq éF æl×A Pvk éF "êDç êkCqA ³¿d" ÚA ok éÆ êC éÏdp× íÜ·ë ,êpìÊ ÙìØ¥N éÏdp× koCÞ é·×DV

é·×DV ÚÞok kCp¾C éØç êCpF ívCpÇ×k Þ êkCqA êDç ÚD×oA ÄÃeNêCpF æqoDG× éÏòw× ,lÛÞo í× ¢vpJ

DzßÆ æÞpÊ êD©µC kCl·N íÊlÛq êkDµ ÐdCp× ok éÆ ,P¿Ê ÚCßN í× ÝëCpFDÜF .kßz í× qÞo ívDvC éÏòw×

íµDØOVC æÞpÊ pç êoClëDJ ok íFpi× Ð×Dµ ælëlJ ÝëC .lÜ|zDF í× lÜ× æpèF æÞpÊ êD©µC qC êC éµßØW× pëq

ÝÇØ× ld éF DN kßØÛ éÏFDÃ× Ú A DF íµDØOVC êDçoDÇOFC Þ DçkDìÜF k DWëC Äëp¬q C lëDF Þ kÞo í× oDØz éF

.lÛpìÊ pF ok Co lÜ× æpèF æÞpÊ qC íÊorF ¢iF DzßÆ æ ÞpÊ êD©µC