? êqCkpJ éÛDw¾C Dë êpËÜzÞo

Juli 2002 êpG¬ oDëlÜ¿vC

ÚpçD± ,PvC êpËÜzÞo ÚCoÞk ÚA UÞC é®ÃÛ éÆ jëoDN Í߬ ok íçDÊA Þ ¢ÛCk ÚÞr¾CqÞo ¢ëCr¾C DF

ÚA ypënJ éÆ lÜOwç íëDç éO¿Ê Dë MCoDGµ æoß®vC Dë éÛDw¾C .kßz í× ækßèìF "Dç éÛDw¾C" kßVÞ

Þ íÛÞok êDç ærìËÛC Þ íËÛßËZ ,CßOe× ,éÛDw¾C ypënJ ok .lÜì¡Û í× Dçr»× ok ÚDçpF Þ ÐìÎk ÚÞlF

(1) . PvC P·ìG¬ fì¨ßN ÐFDÂpìº êDç ælëlJ "Ùè¾" ok éÛDw¾C é¡ëo .koClÛ Pìµß¨ß× ÚA íëCpZ

.PvC íçDÊA kßGÛ éWìOÛ éÛDw¾C

pwì× êqDv éÛDw¾C Äëp¬ qC P·ìG¬ DF éÛD¡Ü×kßvA íOwërØç êpËÜzÞo qC ÐG ÚCoÞk ok pÊC

êoDìwF Þo ÝëC qC .PwìÛ pwì× pËëk íçDÊA ¢ëCr¾C ÐìÎk éF êpËÜzÞo ÚCoÞk ok p×C ÝëC ,kßF í×

íëÞoDëÞo Þ Dç éÛDw¾C íÜìZpF Co êpËÜzÞo ÚCoÞk é¥i¡× D× ÚCoÞk ÚCpÇ¿ÜzÞo qC

é¤pµ éF DJ êpÊ éÛDw¾C qC êC æqDN ´ßÛ ,ÚCoÞk ÝëC ok éÇÜëC qC оDº .lÜOwÛCk MDì·ÂCÞ DF éÛDçDÊA

éÆ CpZ ,PvC Ýì¡ìJ êDç êpÊ éÛDw¾C DF êpÊ éÛDw¾C ÝëC ælÜçk lÛßìJ jëoDN lÛÞo .PvC éOzCnÊ kßVÞ

.PvC ælÛD× êDV éF (Ýçm) æsßv ÚCßܵ éF éÛDw¾C ælÛqDv Þ Ð×Dd

ÝëC éF P¾Dë oD¡OÛC êkÔì× 60 éçk ok éÆ (2)"êpËÜzÞo ÈìOÇÎDëk" ¢ëßh pRC ok pØëDèÆoßç Þ ßÛoÞkA

.lÜÜÆ í× æoDzC ælëlJ

íçDÊA éF æsßv êpËÜzÞo æCo qC ".½p¤ PìÜìµ éF P·ìG¬ Þ kßz í× ælÛD¡Æ êpËÜzÞo éF êpÊ éÛDw¾C "

éÆ CpZ ,lçk í× Pvk qC Co kßh PìØçC íçDÊA ÝëC êl·F ÐdCp× ok D×C ,lvo í× êC æqDN

êDëok ok pN Äìص koCk í× pF éÆ í×l pç DF êpËÜzÞo .kßz í× éÛDw¾C éÆ PvC êpËÜzÞo kßh ÝëC

.kßF lçCßiÛ Dç æoß®vC rV éF êrìZ ÞC oClÛ Þ oCk éÆ æqClÛC ÚA éF DN ,kßz í× Ápº éÛDw¾C

:kßz ælìØè¾ éÛßÊ ÝëC lÛCßN í× êpËÜzÞo ÈìOÇÎDëk

.lÛC éOvßìJ pËëlÇë éF éÇv Èë êÞo Þk ÚßaØç pënJDÛ íëClV êC éÛßÊ éF íçDÊA Þ éÛDw¾C

ÚßaØç êpËÜzÞo éF pØëDèÆoßç Þ ßÛoÞkA .PvC ÚDvßÛ ÍDd ok Þk ÝëC ÝìF æoCßØç Dç ÚDwÛC PìèëlF

kßh MCp²Û MDGRC êCpF Dç ÚA .krìh í× pF éÛDw¾C ÚkÞkq éF Mol ÍDصC DF éÆ lÛpËÛ í× oßNDOÇëk Èë

:lÜÜÆ í× ÐÃÛ "évkÞC ê Dçp¿v" ÖDÛ éF p×ßç íFkC éOwVpF pRC qC

Ð×DÆ o߬ éF éÆ ,lOvp¾ í× íë DìÛk oÞk éF íÛÓ߬ êp¿v éF Co évkÞC pËÜzÞo ælÜwëßÛ Èë ÚCßܵ éF p×ßç

,lÛqDv ÚDëDØÛ évkÞC Í DS× DF lÜÜÆ í× yÔN pØëDèÆoßç Þ ßÛoÞkA .lzDF í× Dç éÛDw¾C MoDvC ok

yp¿v qC í¡iF ok évkÞC .kqCkpKF êpËÜzÞo éF Úlìvo Þ Dç éÛDw¾C ÝëC ÚkÞkq êCpF lëDF kp¾ íOØì éZ

¢ëßh êDç éÛDw¾C mß¿Û PeN Co éØç lçCßh í× ¢zßh êDçqCÞA DF éÆ lvo í× ÚCßh qCÞA Úpìv éF

uDvC pF pËëk êßv qC ,koCk oÞlF DçqCÞA ÝëC MnÎ qC Co ykßh lçCßh íØÛ ßv Èë qC évkÞC .koÞA ok

ÞC ÐìÎk ÝëC éF .lÛpìÊ oCp ÚCßhqCÞA Úpìv mß¿Û PeN ¢ÛCoDë éÆ kkpÊ ÚA qC ¸ÛD× lëDF yC éÛCpËÜzÞo oDǾC

EDܬ DF Co kßh Þ lÛpìËÛ oCp pìRDN PeN Þ lÜçk é×CkC kßh oDÆ éF Dç ÚA DN ,klÜF í× Co kßh ÚCoDë yßÊ

ÞC éÆ CpZ ,PvC êpËÜzÞo ælÜëDØÛ évkÞC .lçlÛ Pvk qC Co kßh Ðص ÍÔÃOvC DN ,klÜF í× êC éÇ¡F éF

êD¡ËçCo Mol ÍDصC DF éÆ PvC íwÆ DèÜN Þ PvC pGh DF Úpìv qCÞA êCßOe× q C éÆ PvC íwÆ DèÜN

.lÜÆ íÛDFp Co ykßh ÚDwÛC lëDF ,êC éÛDw¾C êDç Mol pF êqÞpìJ êCpF .PvC ¢ÛCoDë íëCkq éÛDw¾C

:lÜçk í× é×CkC ¢ëßh oDǾC éÏwÏv éF pØëDèÆoßç Þ ßÛoÞkA uDvC ÝëC pF

êDç éÛDw¾C éF ÚkCk yßÊ qC évkÞC ÚßaØç ÞC .PwìÛ "ÚkpÆ íÛDFpÂ" ¯ëCpz Åok éF okD pËÜzÞo ÚDwÛC

qC Þ krìçpKF MnÎ ÝëC qC ¢ëßh PìÛÔõ uDvC pF PwìÛ okDÂ Þ kpF í× MnÎ ÚCßhqCÞA Úpìv

yßÊ Þ Ù¡Z Þ ¢ëßh êDJ Þ Pvk ÝOwF DF DèÜN ÞC .lÜÆ rìçpJ MnÎ qC ízßJ Ù¡Z Ößè¿× éF " ÚkpÆ íÛDFpÂ"

Þ ßÛoÞkA ælìõ éF ,ÚDwÛC . PvC êpËÜzÞo æCo êßWOwV ok Mol ÍDصC DF pËëk MoDGµ éF ,¢ÛCoDë

DF kßh ÞC .lÜÆ ízßJ Ù¡Z Dç éÛDw¾C éF ÚkCk yßÊ qC lÛCßOF éÆ PwìÛ pËÜzÞo í¾DÆ æqClÛC éF ,pØëDèÆoßç

:lzDF í¿Ü× Dë PGS× lÛCßN í× êpËÜzÞo ,Dç ÚA æDÊlëk qA .kÞo í× éÛDw¾C ÍDGÛk éF ykßh êpËÜzÞo cÔv

DF yqDv ÍDGÛk éF PGS× êpËÜzÞo .kqDwF ÄÏ®× íØÆDd ÚDwÛC qC éÆ PvC ÝëC í¿Ü× êpËÜzÞo ½lç

okD "Pvok êpËÜzÞo" .lFDëok Co kßh MDçDGOzC PwìÛ okD "¯Ïº êpËÜzÞo" .PvDç ÚDwÛC Þ P·ìG¬

Þ ½lç éF Úlìvo êCpF éÏìvÞ íçDÊA Þ kph .lÜÆ ÚDëDØÛ Co kßh , ¯Ïº êpËÜzÞo PìØÆDd PeN PwìÛ

qC rëpÊ êCpF íçCo pØëDèÆßç Þ ßÛoÞkA .lçk í× Pvk qC Co kßh êkDÃOÛC Mol ,kph .lÛßz í× Mol oCpÃOvC

DèÜN éÆ ,lÜOwç í·ÂCÞ êpËÜzÞo ÍDGÛk éF pØëDèÆoßç Þ ßÛoÞkA ,éhpZ ÝëC qC rëpÊ êCpF.lÜÜìF íØÛ ÚCpeF ÝëC

í·ÂCÞ êpËÜzÞo Þ lzDF íÇO× ykßh PëDØd pF lëDF DèÜN êoCrFC kph .PvC pënJ ÚDÇ×C Dç éÛDw¾C êqClÛCpF DF

(!í¿Ü× ÈìOÇÎDëk) lFDëok ykßh ÚÞok qC Co

éÛDw¾C qC êqDv ÅDJ :PvC êßìÛk êÞkDV êqClÛCpF é×DÛpF ,pØëDèÆoßç Þ ßÛoÞkA êCpF ,êpËÜzÞo lëlV é×DÛpF

....PvC ykßh ¯vßN kph kDÃOÛC Ößè¿× éF kph íÇìOÇÎDëk kDÃOÛC" :íçDÊA ¯vßN ÚA êqDvqDF Þ Dç

".lÛßz í× êoÞp¨ pìº Dç éÛDw¾C kßVÞ íçDÊA ¢ëCr¾C DF

*************

?íGϬ cÔ¤C ¢GÜV "évkÞC" íØNDh êDÂA

Þ Ýëk ÝìF íëClV oDF ÝìOwiÛ êCpF ÚA ok éÆ ,PvC éÛCpËÜzÞo í¡GÜV ÚCpëC ok íGϬ cÔ¤C ¢GÜV

ÝëC éÛCpËÜzÞo êDç ælëC éÆ PvC ÝëC pÊ ÚD¡Û é·×DV ok íÛßÜÆ MÓßeN .lFDë í× Pìµß¨ß× PvDìv

.lÜFDë í× êC æoß®vC íÏÇz ,¢GÜV

.klÜGF Co kßh ÚCoDë yßÊ Þ Ù¡Z lÜÆ í× yÔN ækßèìF éÆ ,PvC êC évkÞC ,oßèØV xìëo íØNDh êDÂA

íÊorF p®h .lÜFDë íØÛ íëCßÜz yßÊ éÆ PvDç ÍDv Úpìv êC éÛDw¾C êDçqCÞA éÆ PvC ÝëC Pì·ÂCÞ

.PvC ¢GÜV ÝëC ÚÞok ok "êqCkpJ éÛDw¾C" ¢ÜìF ,lÜÆ í× lëlèN Co íGϬ cÔ¤C ¢GÜV éÆ

Þ ívDØd êC éGÜV ݾp¤ ÚCpëC Ökp× êCpF pìN 18 Þ kCkph ÖÞk ÝÏS× éÆ ÙìOwç í®ëCpz ok ÚßÜÆC

ÚDÊlÜëDØÛ ,Dç évDØd ÝëC éÛCpËÜzÞo PÏ¥h êqDv ÚDëDØÛ ok .lÜÜÆ í× ClìJ êC æoß®vC

íëßW¡ÛCk éÛCpËÜzÞo ¢GÜV qC ÚDÊlÜëDØÛ ÝëC éϤD¾ .lÜçk íØÛ ÚD¡Û íçkqDF íGϬ cÔ¤C ¢GÜV

!¢GÜV ÝëC êCpF êp®h ÌÛq ÚD×rØç Þ PvC íiëoDN íçDGOzC

.PvC PvDìv qC Ýëk íëClV qÞp×C ÚCpëC ok éÛCpËÜzÞo ¢GÜV íϤC éOwç

ÚA ÐFDÃ× ok ,lzDF í× íGçn× ÀëD±Þ éF é·×DV kCp¾C qC Èë pç éÛCkCqA Þ í¥iz kDÃOµC ,êlÛÞpèz ÖÔvC

éF ÍߤC ÝëC ÚkpÆ íÛßÛD æCo qC Dë oÞq DF Co íGçn× ÀëD±Þ Þ ÍߤC ,lÜÆ í× yÔN íO×ßÇd ÖÔvC

.kßz í× é·×DV ok êlÛÞpèz ÖÔvC kD·FC Àì·©N HVß× ,íO×ßÇd ÖÔvC Mol ¢ëCr¾C .lÛDvpF CpVC é¤pµ

.lzDF í× PvDìvqC Ýëk íëClV ok íØè× ÐìÎk kßh ÝëC

ok ÖÔvC Ößvo Þ ECkA qC pËëk íÏìh Þ ÝO¾pÊ æqÞo ,kp× Þ Úq ÝìF é®FCo ,EDWd éÏòw×

qC .lÛC éOvßìJ íO×ßÇd ÖÔvC ækÞle× éF Þ lÛC ælz UoDh êlÛÞpèz ÖÔvC æqßdq C qÞp×C ÚCpëC

ÍߤC Þ koCk é·×DV ok Ýëk oCpÃOvC ok í·v íO×ßÇd ÖÔvC ,ÖClµC íOd Þ ÚClÛq ,ÁÔz ,éØëpV æCo

«pz éÆ , PvC êkp¾ íçDÊA kßh Þ êkCqA ÚDëq éF ÚA CpVC Cpëq ,lÜÜÆ í× ClìJ "íÂÔhC l¨" éGÜV í×ÔvC

ÖÔvC éÆ ,PvC ælçD¡× ÐFD íFßh éF íOwìÎÞDìÆD× lëk ÝëC ,lzDF í× íGçn× kDÃOµC pç êCpF éìÎÞC

êoCpÂpF ÚA ½lç éÆ kßz í× " í×ÔvC íÜëk ÝëqCß×" íÂßÃd oCpÃOvC êCpF " êC éÏìvÞ" íO×ßÇd

Co kßh íëDvoDÛ pSÆCld êlÛÞpèz Ö ÔvC ÚA ok Cpëq ,PvC ÝÇØ× pìº íØ²Û ÝìÜZ .PvC " í×ÔvC Ù²Û"

ok Co kßh PGS× ¢ÃÛ é·×DV ok íÂÔhC Hçn× Èë ÚCßܵ éF lÛCßN í× æDËÛA DèÜN ,ÖÔvC .PvC éO¾Dë

UoDh íÛßÛD PìÂßÃd Þ PvDìv æqßd qC Þ lzDF éOzCk oß©d ÚClÛÞpèz ÚDì× ok éÆ ,lÜÆ D¿ëC ÚßÛD oDÜÆ

(3).kßz

ÚDëDJ éF êl·F MDFDiOÛC DN ÚCpëC évkÞC ÚCßܵ éFíØNDh êDÂA MDìd ÚCoÞk éÆ P¿Ê ÚCßN í× ÝOèëlF

.kßF lçCßiÛ êpËëk évÞkC ÍDGÛk éF íGϬ cÔ¤C ¢GÜV Èz ÚÞlF ÚAqC l·F Þ lvo í×

_____________________________________________________

.lÛÞo í× DWÆ éF Dç ælëlJ éÇÜëC ,Dç ælëlJ ½lç Þ æCo qC íÏÆ Åok :Ùè¾ (1

.lÜëA í× DWÆ qC Dç ælëlJ éÇÜëC ,Dç ælëlJ æoDF ok íϵ ÚDìF :fì¨ßN

(Stegmüller W.; Verstehen versus Erklären, Kröner, 1989 )

Horkheimer M & Theodor Adorno W.; Dialektik der Aufklärung, Fischer 11988 (2

(falsafeh.com) ok êpG¬ oDëlÜ¿vC "êlÛÞpèz ÖÔvC ok êoÞDFDÛ êDç é¡ëo"(3