به مناسبت صدمين سالگرد تولد

کارل پوپر: فيلسوف خردگرايی سنجشگر

بهرام محيی

پنجشنبه ٤ مهر ١٣٨١

 پيشگفتار
     اگر کارل رايموند پوپر(1)، فيلسوف اتريشی تبار انگليسی زنده بود، در 28 ژويية امسال صد ساله می شد. به همين مناسبت طی هفته های گذشته، اکثر محافل فلسفی ـ فرهنگی و مراکز دانشگاهی جهان، با برگزاری سخنرانی ها و سمينارها و درج مطالب و مقاله های گوناگون، خاطرة اين فيلسوف بزرگ قرن بيستم را گرامی داشتند.
     کارل پوپر در سال 1902 ميلادی در حومة شهر وين، در يک خانوادة يهودی که به مسيحيت پروتستان گرويده بود، زاده شد. دوران بلوغ او مصادف با سالهای دشوار جنگ جهانی اول بود. فقر و مسکنت اقشار وسيع مردم در سالهای پس از جنگ، او را به سوی انديشه های سوسياليستی سوق داد. مدت کوتاهی عضو حزب کمونيست شد، ولی به سرعت از آن روی گرداند. با اين حال به اعتراف خود تا مدتها همچنان سوسياليست باقی ماند و معتقد بود که اگر سوسياليسم با آزادی های فردی تلفيق پذير باشد، باز هم سوسياليست خواهد بود، زيرا که او آزادی را مهم تر از برابری می داند و اعتقاد دارد که اگر آزادی از بين برود، بين بندگان برابری هم باقی نخواهد ماند.  پوپر در سال 1924 تحصيلات دانشگاهی خود را در رشته های رياضی و فيزيک به پايان رسانيد و چهار سال پس از آن، موفق به اخذ دکترای فلسفه و روانشناسی از دانشگاه وين شد. از سال 1930 در رابطه با «حلقة وين» (2) قرار گرفت که محفلی از انديشمندان اتريشی با گرايش فلسفی پوزيتيويستی بود. به توصية فعالين اين محفل از جمله «کارناپ»(3)، نخستين اثر فلسفی خود به نام «دو مسألة اساسی نظرية شناخت» را به رشتة تحرير درآورد که بعدها در سال 1934 به صورت تلخيص شده، تحت عنوان «منطق پژوهش» (4) منتشر و موجب شهرت علمی او گرديد. اين کتاب تأثير قابل ملاحظه ای بر روی اعضای «حلقة وين» داشت و استدلالات آن موجب پاره ای تجديدنظرها در ديدگاههای اعضای اين محفل شد.
     شهرت علمی پوپر به سرعت مرزهای زادگاهش را درنورديد و از دانشگاههای معتبر جهان به او پيشنهاد کرسی استادی داده شد. در سال 1937، يعنی يکسال پس از اشغال اتريش توسط ارتش نازی و منضم شدن خاک اين کشور به آلمان، کارل پوپر دعوت دانشگاه زلاندنو را پذيرفت و رهسپار اين کشور گرديد. وی در آنجا تا پايان جنگ جهانی دوم به پژوهش و تدريس مشغول بود و طی همين ايام که می توان آن را عصر عروج توتاليتاريسم در اروپا ناميد، دو اثر مهم خود «جامعة باز و دشمنان آن» (5) و «فقر تاريخگرايی» (6) را که شالودة فلسفه سياسی او را می سازد، به رشتة تحرير درآورد. خود وی در رابطه با اين دو اثر تصريح می کند که آنها تلاش او را در مقابله با جنگ، در دفاع از آزادی و در مخالفت با نفوذ انديشه های تام گرايانه و اقتدارطلبانه  نشان می دهد و بايد به منزلة سهم او در فلسفة سنجشگرانة سياسی و هشداری عليه خطر خرافات تاريخی قلمداد شود.
     کارل پوپر در سال 1946 دعوت دانشگاه لندن را برای تدريس پذيرفت و راهی انگلستان شد. وی در اين کشور به تحقيق و تدريس ادامه داد و آثار فلسفی  و علمی  ديگری  خلق کرد که  مهمترين  آنها عبارتند از: «حدسها و ابطالها» (7)، «شناخت عينی» (8)، «فلسفه و فيزيک» (9) ، «آينده باز است» (10) ، «در جستجوی دنيايی بهتر»   (11) و «همة زندگی حل مسأله است» (12). کارل رايموند پوپر در سال 1994 در لندن چشم از جهان فروبست، اما روح کاونده و انديشه های روشن و مؤثرش، از طريق ارثية معنوي او همچنان پويا و زنده است.

ريشه های سقراطی و فلسفة روشنگری 

     کارل پوپر را برجسته ترين نمايندة فکری «خردگرايی سنجشگر» (13) می دانند. اين نحلة فکری، بيش از آنکه به دنبال مسائل آکادميک فلسفی باشد، خود را متوجه علوم تجربی می داند و به طرح پرسشهای واقعی سياست عملی می پردازد. خود پوپر معتقد است که انديشة فلسفی بايد مشغوليت همة روشنفکران باشد، مسائل را صريح و ساده طرح کند و از لفاظی و پيچيده گويی بپرهيزد. دشوارگويان و دشوارنويسان به کرات مورد سرزنش پوپر واقع شده اند و وی آنان را به جادوگرانی تشبيه می کند که خود را درپشت چادری از الفاظ پر طمطراق پنهان کرده اند تا همگان بپندارند که فلسفه چيزی پيچيده و اسرارآميز و مذهب خردمنداناست و نمی توان رموز آن را بر مردم عادی آشکار ساخت. 

     می توان تشخيص داد که انديشة پوپر از يکطرف متأثر از فلسفة سقراط و از طرف ديگر تحت تأثير فلسفة روشنگری است. اين جملة معروف سقراط: «می دانم که هيچ نمی دانم» بی ترديد در شيوة تفکر پوپر نقش بزرگی داشته است. پوپر بر اين نظر است که حل هر مسأله ای به پيدايش مسألة تازه ای منجر می گردد و هر چه انسان بيشتر دربارة جهان بداند، معرفت او نسبت به آنچه که نمی داند آگاهانه تر و صريح تر است و لذا نادانی انسان را پايانی نيست. پوپر اين عقيدة خود را در جملات زيبايی به اين صورت بيان می کند: «هنگامی که به بي کرانگی آسمان پرستاره نظر می دوزيم، تخمينی از بی کرانگی نادانی خود به دست می آوريم. اگر چه عظمت کيهان ژرف ترين دليل نادانی ما نيست؛ اما يکی از دلايل آن است».

     پوپر در آنجا که با قيم مآبی و همة اشکال تام گرايی به ستيز بر می خيزد، تحت تأثير فلسفة روشنگری است. وی بويژه در آغاز دارای گرايش نئوکانتی بود و همه جا از ايمانوئل کانت به عنوان فيلسوف آزادی و انسانيت ياد کرده است. پوپر با تکيه بر روح فلسفة روشنگری، به سهم خود تلاش می ورزد تا انسانها از پذيرش غيرسنجشگرانة نظريات فاصله بگيرند و به گفتة تاريخی کانت، شهامت استفاده از خرد خود را بيابند. خرد برای پوپر تنها مرجع و سرماية معنوی انسانی است که همواره بايد به آن تکيه و از واگذار کردن آن به «نهادهای ويژه» و«ابرانديشمندان» پرهيز کرد. پوپر تصريح می کند که ما بايد عادت دفاع از بزرگمردان  را ترک گوييم، چرا که بسياری از آنان از راه تاختن به آزادی و عقل، خطاهای بزرگ مرتکب شده اند و تسلط فکری آنان هنوز ماية گمراهی انسانهاست. پوپر متفکرانی را که با انديشه های خود عملا" در خدمت خودکامگان و راهگشای حکومتهای جبار بوده اند، «پيامبران کاذب» می نامد. در اکثر نوشته های وی، «پيامبران کاذب» و «مراجع فکری» چه در زمينة نظری و چه در عرصة سياست عملی، به دقت رديابی می شوند و سرانجام در مقابل قاضی منتقد دادگاه عقل قرار می گيرند. به نظر پوپر،  حقيقت به صورت عينی وجود دارد و هدف اصلی انسان بايد جستجوی مستمر آن در فرآروندی پايان ناپذير باشد.

حقيقت، شناخت و سرچشمه های آن
     کارل پوپر، شناخت را جستجوی حقيقت می داند، جستجويی پر وسواس برای يافتن نظريه هايی عينی، واقعی و توضيح دهنده. از ديد وی، جستجوی حقيقت را نبايد با جستجو برای رسيدن به يقين و قطعيت يکی گرفت و بايد ميان آن دو تفاوتی دقيق قائل شد. انسان جائز الخطاست و لذا تمام شناخت بشری خطاپذير و نامطمئن است. اين امر بدين معناست که ما بايد همواره عليه خطاهای خود پيکار کنيم و عليرغم تمام مراقبتها و تدابير، هرگز نمی توانيم يقين حاصل کنيم که مرتکب خطا نشده ايم.
     خطا و اشتباه زمانی صورت می پذيرد که ما نظريه ای علمی را درست می پنداريم، در حالی که اين نظريه نادرست است. لذا مبارزه با اين خطا يا اشتباه، به اين معناست که ما در جستجوی خود به دنبال حقيقت عينی، نادرستی و کذب را از راه آزمون و سنجش بيابيم و از ميان برداريم. وظيفه و هدف فعاليت علمی چنين است: نزديکتر شدن به حقيقت عينی، حقيقت بيشتر، حقيقت جالب تر، حقيقت قابل فهم تر. در اين راستا، هر آينه بپذيريم که شناخت بشری خطاپذير است، هرگز نمی توانيم يقين و قطعيت را هدف علم قلمداد کنيم.
     برای پوپر، حقيقتهای نامطمئن و يا گزاره های حقيقی که ما آنها را غيرحقيقی می انگاريم وجود دارد، اما يقين و قطعيت نامطمئن وجود ندارد. درست به همين دليل ما بايد در پی نزديکتر شدن به حقيقت عينی باشيم و تلاش برای دستيابی به يقين را رها کنيم. بنابراين شناخت علمی و دانش ما همواره فرضيه سان (14) است؛ چيزی نيست جز دانش حدسی. حتا شناخت ما در گسترة پر صلابت ترين دانشها مانند علوم طبيعی، فرضيات و حدسياتی است که با نظريه های تازه تر و درست تر ابطال پذير می باشد. از همين رو بايد درهای آن همواره به روی نقد و تجديدنظر گشوده باشد و از بوتة سخت آزمايش و در تضارب با حدسيات مخالف و رقيب، سربلند بيرون آيد. به عبارت ديگر می توان تصريح کرد که قوانين شناخته شدة طبيعی از نظر پوپر، چيزی جز توصيفاتی با بالاترين درجة احتمالات نيست. وی يادآور می شود که نظريه های علمی ما صرفا" حدسها و فرضيه هايی موفق ولی موقت اند و بنابراين برای هميشه محکومند، حدس و فرضيه باقی بمانند. تا زمانی که ما به دنبال يقين و قطعيت باشيم، به اثبات نظريه و بنابراين استقرا (15) نيز نيازمنديم اما اگر بپذيريم که عليرغم ميل به يقين و قطعيت، راهی برای رسيدن به آن نداريم، می توانيم از استقرا و تلاش برای اثبات صرفنظر کنيم. لذا روش ما در شناخت علمی نمی تواند چيزی جز روش سنجشگرانه و نقدی باشد: روش کشف و از ميان بردن خطا، در خدمت جستجوی حقيقت و در خدمت خود حقيقت. پوپر در رد استقرا همچنين برهان می آورد که ما از طريق مشاهده نيست که به نظرية علمی می رسيم، بلکه عکس اين روند صادق است: يعنی اينکه ما اول صاحب فرضيه ای می شويم و سپس از طريق مشاهده تلاش می کنيم آنرا ارزيابی کرده، به سطح نظريه ای علمی ارتقا بخشيم. اما خصلت اين نظرية علمی، نه در اثبات پذيری که در ابطال پذيری آن باقی می ماند. پوپرتصريح می کند که نظرية ابطال پذيری او در علم، تفاوت وی را با علمگرايان (16) آشکار می کند، چرا که آنان به مرجعيت و اقتدار علم گردن می نهند، در حالی که وی هيچگونه مرجعيت و اقتداری را نمی پذيرد. پوپر در عين حال در فرق ميان خود با شک گرايان (17) توضيح می دهد که اگر چه شايد بتوان او را به معنای کلاسيک کلمه يک شک گرا ناميد، چرا که برای حقيقت سنجيداری (18) قائل نيست، اما بايد در نظر داشت که وی نيز مانند متفکرانی چون کانت و ويتگنشتاين، منطق کلاسيک را چونان ارغنون نقد و سنجش می پذيرد؛ يعنی نه ارغنونی برای برهان، بلکه ارغنونی برای ابطال. پوپر می افزايد که او بر خلاف شک گرايان امروز، فيلسوفی نيست که به ترديد و عدم اطمينان علاقه داشته باشد، چرا که او اين دو را وضعيتهای ذهنی می داند و جستجو به دنبال اطمينان ذهنی را مدتهاست به کنار نهاده است و برای او مبانی عقلی سنجشگر و عينی، که ما را در جستجويمان به دنبال حقيقت، در ارجحيت بخشيدن به نظريه ای نسبت به نظرية ديگر ياری می رساند، جالب تر است.  
      پوپر در پاسخ به  اين پرسش که حقيقت چيست، ضمن تأييد تعبير کانتی از حقيقت، يعنی «انطباق شناخت بر برابرايستا»می افزايد: «نظريه يا گزاره ای حقيقی است که توصيف آن از چگونگی امر، با واقعيت منطبق باشد». از نظر وی، هر اظهارنظر صريحا" فرمولبندی شده، يا حقيقی است يا کاذب و اگر کاذب باشد، عکس آن حقيقی است. بنابراين درست به اندازه اظهارنظرهای درست و حقيقی، اظهارنظرهای نادرست و غيرحقيقی وجود دارد. از آنجا که هر اظهارنظری می تواند درست و حقيقی و يا عکس آن درست و حقيقی باشد (چيزی که آگاهی مطمئن از آن برای ما محرز نيست)، می توان نتيجه گرفت که ما اجازه نداريم حقيقت را با يقين و قطعيت يکی بگيريم. کارل پوپر در عين حال، نسبيت گرايی (19) در حقيقت را يکی از بزرگترين گناهان فيلسوفان نسبيت گرا و آن را خيانت به عقل می داند، چرا که نسبيت گرايی در حقيقت، در را بر روی ريا و تزوير می گشايد. وی نسبيت گرايی را يکی از نتايج اختلاط ايدة حقيقت با يقين و قطعيت می داند.  
     پوپر تأکيد می ورزد که ممکن است برخی از نظريه های ما حقيقی باشد، اما اگر هم چنين باشد، ما هرگز آن را با اطمينان نخواهيم دانست. از نظر پوپر، سنجيداری برای حقيقت وجود ندارد و حتا اگر ما به حقيقت دست يابيم نمی توانيم از آن مطمئن باشيم، اما سنجيداری خردگرايانه نسبت به پيشرفت در گسترة جستجوی حقيقت وجود دارد و لذا سنجيداری برای پيشرفت علمی. اما چنين سنجيداری به چه معناست؟ آيا به معنی پيشرفت در فرضيات و حدسيات ماست؟ چه موقع می توان گفت که يک فرضية علمی از فرضية ديگر بهتر است؟ پاسخ پوپر چنين است: از آنجا که علم فعاليتی سنجشگر است، ما فرضيه های خود را معروض نقد و پرسش قرار    می دهيم تا خطاهای آن ها را کشف کنيم. بنابراين فرضيه ای از فرضية پيشين بهتر است که اولا" قادر باشد تمام مسائلی را که آن فرضيه توضيح داده از نو توضيح دهد، ثانيا" برخی خطاهای فرضية پيشين را آشکار کند و ثالثا" در مقابل آزمايشها و سنجشهايی که فرضية پيشين مقاومت و صلابت لازم را نشان نداده، مقاوم تر و پرصلابت تر باشد. پوپر روش خود را روش آزمون و خطا می نامد و يادآور می شود که هدف چنين روشی چيزی نيست جز يافتن خطاها و حذف نظريه های نادرست و غيرعلمی. طبعا" هر فرضيه ای که در مقابل ابطال خود مقاومت طولانی تری نشان دهد و پايدارتر بماند، از صلابت علمی بيشتری برخوردار و به حقيقت نزديکتر است، مانند بسياری از نظريه های علوم طبيعی. به نظر پوپر چنين روش و نگرشی، مبارزه عليه جزميت گرايی (20) را ممکن می سازد و از نخوت و تکبر روشنفکری می کاهد. پوپر، تواضع عقلی را يکی از بزرگترين فضيلتهای روشنفکری می داند و يادآوری می کند که بزرگترين انديشمندان همواره فروتن بوده اند. پوپر تصريح می کند که متفکران و دانشمندان اگر چه در زمينة چيزهای کمی که می دانند با انسانهای عادی تفاوتهای کوچکی دارند، اما در زمينة نادانی بی پايان خود، با بقيه يکسانند.
     پوپر پرسش کلاسيک در مورد سرچشمة شناخت را به اين صورت که «اين را از کجا می دانی و بر کدام منبع متکی هستی؟» يکسره نادرست می داند. به عقيدة وی، پرسشی بدينگونه، پاسخی مرجعيت گرايانه می طلبد. پرسش از سرچشمة شناخت با اين نيت انجام می گيرد که بتواند از طريق مرجعيتی معين، معرفت خود را مشروعيت بخشد. ايدة متافيزيکی ناظر بر اينگونه پرسش، به نتايجی چون «شناخت خالص نژادی»، «شناخت خطاناپذير»، «شناخت متکی بر اقتداری معين» و در صورت لزوم حتا «شناخت مشتق از اقتدار الهی» منجر می گردد. پوپر متقابلا" پيشنهاد می کند که بايد پرسش کلاسيک از سرچشمة شناخت را کنار نهاد و پرسشی بدينگونه را جانشين آن ساخت که: «چکار می توانيم بکنيم تا خطاهای خود را کشف کنيم؟». طرح پرسش بدينسان، مبتنی بر اين اعتقاد است که ما صاحب هيچگونه منبع معرفتی خالص و خطاناپذير نيستيم و پرسش از سرچشمة شناخت را نبايد با پرسش مربوط به اعتبار و حقيقت يکی گرفت.
      بنابراين پاسخ پوپر به پرسش کلاسيک سرچشمة شناخت مبنی بر اينکه «اين را از کجا می دانی و بر چه منبعی متکی هستی» چنين فرمولبندی می شود: «من هرگز نمی گويم که چيزی می دانم. ادعای من صرفا" برپايه حدس و فرضيه است. اين موضوع هم اهميتی ندارد که اين حدس و فرضيه را از کدام منبع به دست آورده ام. منابع گوناگونی وجود دارد که همة آنها برايم روشن نيست. اصولا" سرچشمه و اصل شناخت، با حقيقت ارتباط چندانی ندارد. اما اگر مسأله ای که من تلاش می کنم آنرا از طريق فرضية خود توضيح دهم برايت جالب است، می توانی به من لطف بزرگی بکنی و آن اينکه تلاش ورزی فرضية مرا بطور اصولی و واقعگرايانه و تا آنجا که برايت امکان پذير است واضح و روشن، معروض نقد و سنجش قراردهی! و اگر فکر می کنی می توانی آزمونی بينديشی که در پايان ادعای مرا ابطال خواهد کرد، من حاضرم تو را در ابطال فرضيه ام با تمام نيرو ياری دهم».
     پوپر با چنين پاسخی نتيجه می گيرد که هيچگونه «سرچشمة نهايی شناخت»  وجود ندارد. هر منبع و يا محرک شناخت قابل استفاده است؛ ولی هر منبع و محرکی نيز بايد بتواند مورد نقد و سنجش قرار گيرد. به عقيدة پوپر، منابع سنتی معرفت، جزو مهمترين سرچشمه های ما به حساب می آيد و شناخت نمی تواند با هيچ آغاز گردد، اما بويژه همين منابع سنتی معرفت که به ما به ارث رسيده است، بايد قابل نقد و سنجش باشد. مهمترين کارکرد مشاهده، تفکر منطقی و نيروی انگارش (21) در آن است که به ما در آزمون سنجشگرانة نظريه هايمان ياری می رساند. به نظر پوپر، روشنی و شفافيت، يک ارزش عقلی است، اما دقت چنين نيست. دقت مطلق قابل دستيابی نيست و نتيجه ای ندارد که به دنبال دقتی بيش از آن باشيم که وضعيت کنونی ما اجازه می دهد. پوپر تصريح می کند که حل هر مساله ای، به مسائل جديدی منجر می گردد. هر چقدر مسأله نخستين دشوارتر باشد، مسائل جديد حاصل از حل آن، جالب تر و تلاش برای حل آنها جسورانه تر خواهد بود و از ما شهامت بيشتری می طلبد. ما هر چقدر بيشتر راجع به جهان بدانيم و دانش خود را ژرفا بخشيم، آگاهيمان از جهل خود روشن تر و قاطع تر می گردد. سرچشمة اصلی نادانی ما در دانشی است که فقط می تواند  محدود باشد، در حالی که نادانی ما ضرورتا" نامحدود است.

واقعيت و آموزه سه جهان
     کارل پوپر، واقعيت را به بخشهای سه گانه تقسيم می کند و نام هر بخش را جهان (به معنای کوچکتر آن و نه به معنای کيهان يا کائنات) می گذارد. جهان يک، دربرگيرندة واقعيتهای مادی است. سيارة ما و همة موجودات زنده و غيرزنده و نيز اجرام سماوی و در واقع کل جهان ماديات، جهان 1 را می سازند.
     جهان 2 ، جهان تجربه های زنده (22) و بی ميانجی و بويژه تجربه های مستقيم و ذهنی انسانی است. پوپر تأکيد می کند که تفاوت گذاری ميان جهان 1 و جهان 2 با مخالفتهای بسياری در ميان متفکران معاصر روبرو شده است، اما قصد او از اين تفاوت گذاری، تأکيد بر روی اين واقعيت است که اين دو جهان لااقل در نگاه اول متفاوت به نظر می رسند و بررسی رابطه ميان آنها و تبيين هويتشان، وظيفه ای است که بايد تلاش کرد از طريق ارائة فرضيه هايی بر آن چيره شد. لذا اين تفکيک در خدمت ايجاد امکانی برای فرمولبندی کردن روشن مسائل مربوطه است. پوپر می افزايد که هيچ بعيد نيست علاوه بر انسان، موجودات زندة ديگر نيز دارای تجربه هايی از اين دست باشند. چرا که ما از خواب ديدن و يا از طريق بيمارانی که تب بالايی دارند و يا در وضعيتهای مشابهی به سر می برند می دانيم که تجربه های زندة ذهنی متکی بر سطح آگاهی های کاملا" متفاوتی وجود دارد. در وضعيتهايی چون بيهوشی عميق و يا خواب بدون رؤيا، آگاهی و به طريق اولی تجربة زنده از بين می رود. اما می توان پذيرفت که وضعيتهای غيرآگاهانه ای هم وجود دارد که به جهان 2 تعلق می گيرد.
     بنابراين ما از طرفی دارای جهان 1 هستيم، يعنی جهان فيزيکی که دربرگيرندة موجودات زنده و غيرزنده و نيز دربرگيرندة وضعيتها و جريانهايی چون تنشها، حرکتها، نيروها و ميدانها می باشد. از طرف ديگر دارای جهان 2 هستيم، يعنی جهان همة تجربه های زندة آگاهانه و احتمالا" ناآگاهانه.
     اما آنچه که پوپر جهان 3 می نامد، جهان محصولات و فراورده های عينی روح انسانی و لذا جهان فراورده های بخش انسانی جهان 2 است. اين جهان، دربرگيرندة چيزهايی مانند کتابها، سمفونی ها، آثار نقاشی و مجسمه سازی، و اما در عين حال محصولاتی چون کامپيوتر و هواپيما و ساير اشياء مادی نيز هست که در عين حال به جهان 1  هم تعلق دارد.
     بنابر اين اصطلاح گذاری پوپر، جهان واقعيات ما از سه بخش يعنی جهان فيزيکی  اجسام،  جهان روانی تجربه های زنده و جهان محصولات روحی انسان متشکل شده است که با هم در رابطه هستند و به نوعی بر يکديگر تأثير می گذارند. به عقيدة پوپر، فيلسوفان ماديگرا (ماترياليست) و يا فيزيکاليستی وجود داشته اند  و وجود دارند که فقط جهان 1 را واقعی می دانند و کسانی هم بوده اند که فقط جهان 2 را واقعی می دانند. علاوه بر آنان دوگرايانی (دوآليستهايی) وجود داشته اند که هم جهان 1 و هم جهان 2 را واقعی می دانند. اما خود پوپر گامی فراتر می نهد و ادعا می کند که به نظر او نه تنها جهان 1 و 2  هر دو واقعی هستند، بلکه همچنين در جهان 3 يعنی جهان فراورده های روحی انسان نيز، اين فقط محصولات مادی مانند اتومبيل و مسواک و صندلی نيستند که واقعی اند، بلکه همچنين بخش غيرمادی آن نيز واقعی است؛ بخشهايی غيرمادی مانند: مسائل و مشکلات.                                                               
     پوپر، ترتيب سه جهان را برپاية قدمت آنها می داند. به عقيدة او، بر اساس اطلاعات موجود دانش حدسی ما، بخش غيرزندة جهان 1 قديمی ترين بخش است و سپس بخش زندة آن و بطور همزمان يا کمی ديرتر جهان تجربيات زنده به وجود آمده اند و با پيدايش انسان، جهان 3 پديدار شده است که مردم شناسان آن را «فرهنگ» می نامند.
     بر پاية آموزة سه جهان پوپر، ما نمی دانيم که جهان 1 چگونه پديد آمده است و آيا اصولا" پديد آمده است يا نه. اگر فرضية «انفجار بزرگ» يا «ترکش آغازين» (23) واقعيت داشته باشد، نخستين چيزی که پديدار شده است، نور می باشد و در واقع نوری با موج کوتاه. سپس به گفتة فيزيکدانان، الکترونها و نويترونها و هسته های اتم هيدروژن و هليوم به وجود آمده، چرا که جهان هنوز برای اتمها خيلی داغ بوده است. بنابراين می توان حدس زد که پيش از پيدايش جهان 1، جهانی غيرمادی و يا پيش مادی وجود داشته است. به نظر پوپر اگر نظرية ترديدآميز جهان گسترش يابندة پس از ترکش آغازين را بپذيريم و اينکه جهان به برکت گسترش خود تدريجا" رو به سردی رفته و به معنای ماترياليستی کلمه، مادة آن افزايش يافته است، می توان دوره های گوناگون برای پيدايش جهان 1 در نظر گرفت. تنها پس از طی اين دوره های مختلف است که ما به مرحلة پيدايش موجود زنده می رسيم.
     در گسترة جهان موجودات زنده، فعاليت اصلی متوجه حل مسائل است. اين حل مسأله، در همة موجودات زنده، از طريق آزمايش مداوم صورت می پذيرد: از طريق آزمودن و يافتن و منهدم کردن خطا. و اين به معنی تأثير متقابل موجود زنده با زيستجهان پيرامون آن می باشد. در اين تاثير متقابل، گاهی اوقات آگاهی شروع به فعاليت می کند. آگاهی مربوط به جهان 2 احتمالا" از آغاز يک آگاهی ارزشياب و شناسنده و به عبارت ديگر آگاهی حل کنندة مسأله بوده است. بنابر حدس پوپر، اين فعاليت مربوط به حل مسأله در بخش زندة جهان 1 بوده است که به جهان 2 يعنی جهان آگاهی ارتقاء يافته است. اما اين به آن معنا نيست که آگاهی به طور دائم مانند موجود زنده در حال حل مسأله است، اگر چه اين امر يکی از کارکردهای اصلی بيولوژيک آن است. به عقيدة پوپر، کارکرد اولية آگاهی اين بوده است که موفقيت و عدم موفقيت را برآورد و در اشکال شادی و درد به موجود زنده منتقل کند و بدينسان به او نشان دهد که در حل مساله، در راه درستی گام نهاده است يا خير.
     بنابراين می توان حدس زد که هم پيدايش حيات و هم پيدايش آگاهی دارای برآمدی با خصلت ارتقاء به کيفيتی عالی تر (24) بوده است و لذا موضوعی که در آموزة سه جهان پوپر در بخش جهان 3 مورد ژرف انديشی قرار می گيرد، بررسی چنين خصلتی است. به عقيدة پوپر، بزرگترين جهش ارتقايی که در گسترة پيدايش حيات و آگاهی صورت پذيرفته است، اختراع زبان انسانی است. فرآيندی که پوپر از آن به عنوان «انسان شدن» (25) ياد می کند. وی برای زبان انسانی خصائلی چهارگانه قائل است: زبان انسان فقط دارای دو خصلت بيان و ارتباط نيست، چرا که اين دو در حيوانات نيز موجود است. اين زبان صرفا" جنبة نمادگذاری (سمبوليک) هم ندارد، چرا که در حيوانات هم علاوه بر سمبوليک، حتا شاهد نوعی مراسم (26) هستيم. بزرگترين گام که پيامد آن انکشاف و تکامل (27) آگاهی را به همراه داشته است، خصلت سوم زبان انسانی يعنی اختراع گزاره های توصيفی (28) است. کارکرد نموداری (29) گزاره هايی که امری را به طور عينی تبيين و توصيف می کند، امری که می تواند بر واقعيت منطبق يا غيرمنطبق باشد؛ به عبارت ديگر گزاره ای که می تواند واقعی يا کذب باشد. عنصر بديع و پيشرونده در زبان بشری، در اين امر نهفته است. در اينجاست که تفاوت ميان زبان حيوانات و زبان انسانی آشکار می گردد. پوپر می افزايد: شايد بتوان گفت که فرضا" در زبان زنبورها، اطلاع رسانی ها مادامی که زنبوری توسط دانشمندی جانورشناس گمراه نشده باشد، به صورت واقعی صورت می گيرد؛ چرا که سمبولهای گمراه کننده در زبان حيوانات نيز وجود دارد. اما تنها انسانها اين گام را به جلو برداشته اند که می توانند نظريه های خود را از طريق استدلالهای سنجشگرانه در رابطه با حقيقت عينی مورد آزمون قرار دهند. پوپر کارکرد استدلالی (30) را چهارمين خصلت زبان انسانی می داند.
       اختراع زبان توصيفی انسان، گام ديگری را نيز ممکن ساخته است و آن اختراع نقد و سنجش است. و اين به معنی گزينش آگاهانة نظريه ها به جای گزينش طبيعی آنهاست. بنابراين، زبان در فرآروند تناوردگی خود به زبانی فرامی رويد که دارای گزاره های واقعی و کاذب است. سپس چنين زبانی است که به اختراع نقد و سنجش نائل می گردد و به عبارت ديگر به زبان سنجشگر جهش می کند، به زبانی که گزينش می کند. گزينش طبيعی در زبان، از طريق گزينش سنجشگرانه و فرهنگی تکميل و تصحيح می گردد. چنين امريست که برای ما ممکن می سازد تا خطاهای خود را نقادانه و آگاهانه تعقيب کنيم، آنها را بيابيم و از بين ببريم و يا اينکه بتوانيم به طور آگاهانه دربارة نظريه ای داوری کنيم و آن را نسبت به نظرية ديگر برتر بدانيم. اين امر، نکته ای تعيين کننده است. در اينجاست که «شناخت» آغاز می گردد؛ شناخت انسانی. بنابراين از نظر پوپر چيزی به نام شناخت بدون نقد و سنجش عقلی وجود ندارد؛ نقد و سنجشی در خدمت جستجوی حقيقت. حيوانات از شناخت با چنين مفهومی بی بهره اند. البته آنها نسبت به خيلی چيزها شناخت دارند. مثلا" سگ صاحب خود را بازمی شناسد. اما چيزی که ما از شناخت و به عبارت ديگر شناخت علمی مستفاد می کنيم، فقط می تواند با نقد خردگرايانه موضوعيت يابد. گام تعيين کننده در اينجا نهفته است، گامی که وابسته به اختراع گزاره های واقعی و کاذب است و جهان 3 و به عبارتی بنياد فرهنگ بشری را می سازد.
     از نظر پوپر، جهان 1 يعنی جهان اشياء فيزيکی، با جهان 3 يعنی جهان فراورده های روحی انسان تقاطع پيدا می کند. جهان 3 متشکل از مثلا" کتابهاست که می توان آنها را پرونده های زبان انسانی نيز ناميد. کتاب در عين حال شئی ای فيزيکی است که به جهان 1 تعلق دارد. اما در جهان 3 چيزی غيرمادی از آن نيز وجود دارد، مانند محتوای گزاره ها و استدلالات ما که با شکل مکانيکی و فيزيکی فرمولبندی آن در کتاب و نوشته متفاوت است. موضوع بر سر همين محتوا و عيار گزاره هاست و هنگامی که از زبان انسانی صحبت می کنيم، منظور ما پيش از هر چيز محتوای يک کتاب است و نه تجسم فيزيکی آن.
     به طور خلاصه می توان گفت که جهان 3 و بويژه آن بخش که از طريق زبان انسانی ايجاد شده، محصول آگاهی و روح انسان است. اين جهان مانند زبان انسانی، نتيجة اختراع بشری است. اما اين اختراع چيزی در بيرون از ماست؛ چيزی عينی مانند همة اختراعات ديگر. اين اختراع مانند همه چيزهای اختراع شده، مسائلی خودمختار و مستقل از ما را ايجاد می کند. اين مسائل ناخواسته و غيرقبل انتظارند. آنها پيامد غيرهدفمند کنش ما هستند که سپس متقابلا" بر روی ما تأثير می گذارند. بدينگونه است که جهان 3 يعنی جهان فراورده های روحی انسان، به صورتی عينی، انتزاعی و مستقل و در عين حال واقعی و تأثيرگذار به وجود می آيد. جهان 3 در زيستجهان انسانی نقشی مرکزی ايفا می کند. روح انسان، آفرينندة جهان 3 است، ولی انسان ناگزير است خود را با آن وفق دهد. به عبارت ديگر جهان 3 هم آفريدة انسان و هم شکل دهندة اوست.

فلسفه سياسی
     کارل پوپر در فلسفة سياسی خود، طرح پرسش کلاسيک افلاطونی در مورد دولت را مبنی بر اينکه «چه کسی بايد حکومت کند؟»، طرح پرسشی نادرست می داند. به عقيدة او چنين پرسشی نيز مانند پرسش کلاسيک در مورد سرچشمة شناخت و معرفت، مبتنی بر ديدی اقتدارگرايانه است و پاسخی مرجعيت گونه می طلبد. از همين رو  چنين پرسشی، پاسخهای کلاسيکی نيز به همراه آورده است مانند: «بهترين ها بايد حکومت کنند» يا «فرزانگان» يا در بهترين حالت «اکثريت بايد حکومت کند». پوپر معتقد است که جای شگفتی نيست که بعدها پاسخهايی از اين دست نه تنها با خود تناقضاتی به همراه می آورد، بلکه به بديل های مهملی چون «حکومت کارگران و يا سرمايه داران» و غيره تغيير شکل می دهد.
     پوپر متقابلا" پيشنهاد می کند که بهتر است طرح پرسشی متواضعانه تر را جانشين طرح پرسش کلاسيک افلاطونی در مورد دولت کنيم و آن اينکه بپرسيم: «چکار می توانيم بکنيم تا نهادهای سياسی خود را به صورتی سازمان دهيم که امکان زيان وارد کردن حکمرانان بد و نالايق را که فراوانند به حداقل برساند». پوپر معتقد است که بدون تغيير در طرح پرسش يادشده، هرگز نمی توانيم به نظريه ای عقلانی در مورد دولت و مؤسسات آن نائل گرديم. بنابراين بايد به عوض پرسش افلاطونی در اين مورد که «چه کسی بايد حکومت کند؟»، اين پرسش فروتنانه را مطرح کنيم که: «کدام شکل حکومتی اجازه می دهد بتوانيم يک حکومت زورگو و يا هر حکومت بد ديگری را بدون خونريزی برکنار کنيم؟». به اين ترتيب می توان پی برد که «دمکراسی» در آتن 2500 سال پيش، تلاشی بود برای يافتن پاسخ به پرسش در مورد آنچنان شکل حکومتی که بايد مانع عروج جباريت (31) شود. اما به عقيدة پوپر، دمکراسی به معنای حکومت مردم، نام فريبنده ای است، چرا که در هيچ جا مردم حکومت نمی کنند و نبايد هم حکومت کنند. زيرا حکومت اکثريت به سادگی می تواند به بدترين نوع جباريت تبديل شود و حقوق اقليت را يکسره از ميان ببرد. اما دمکراسی تنها شکل حکومتی است که عليرغم نام فريبندة خود و تحت فشار مشکلات و دشواريهای عملی، توانسته اين هدف را در مقابل خود قرار دهد که با وضع قوانين مشروط، ايده های عدالت، انسانيت و بيش از هر چيز آزادی را در چارچوب قانونيت، تا آنجا که مقدور است متحقق سازد. در هر صورت دمکراسی ها در تلاشند که با قوانين مشروط و تأسيسات ساختاری مانع شوند تا جباريت سربرآورد، اگر چه اين تلاشها همواره قرين موفقيت نبوده است.
     پوپر، عشق به آزادی را تمايلی ابتدايی می داند که آن را  حتا می توان در کودکان و نيز حيوانات و از جمله حيوانات خانگی تشخيص داد. اما آزادی در گسترة سياست با مشکلاتی همراه است، چرا که آزادی بی قيد و شرط فردی، در همزيستی با انسانهای ديگر ناممکن است. کانت تلاش کرد اين مشکل را از طريق اين مطالبه حل کند که دولت بايد آزاديهای فردی را فقط تا آنجا محدود سازد که همزيستی انسانها ايجاب می کند و همگان حتی المقدور به يک اندازه از محدوديت آزادی خود متضرر شوند. از نظر پوپر، اين راه حل و اصل کانتی نشان داد که مشکل آزادی سياسی لااقل از نظر مفهومی قابل حل است، اما سنجيداری برای آزادی سياسی در اختيار ما نمی گذارد. چرا که ما اغلب نمی توانيم تعيين کنيم که آيا فلان اقدام محدود کنندة آزادی ضروری است و آيا همگان را به يک اندازه شامل می شود يا خير. بدين منظور بايد به دنبال سنجيدار ديگری با کاربردی ساده تر بود.
     سنجيداری که پوپر در اين زمينه به دست می دهد، چنين است: نظامی از نظر سياسی آزاد است که نهادهای سياسی آن به شهروندانش اين امکان عملی را بدهد که در صورت ارادة اکثريت بتوان حاکمان را بدون خونريزی برکنار کرد. به عبارت ديگر ما هنگامی از نظر سياسی آزاديم که بتوانيم حاکمان خود را بدون خونريزی برکنار کنيم. پوپر نام چنين نظامی را که در  دمکراسی های غربی وجود دارد «جامعة باز» می گذارد. مهمترين ويژگی جامعة باز، علاوه بر سنجيدار يادشده، رقابت آزاد بر سر نظريات علمی و شفافيت در آن است. جوامع باز نقطة مقابل جوامع بسته و توتاليتاريستی است که در آنها به جای رقابت آزاد بر سر نظريه های علمی، منظومة  کاملی از عقايد ايدئولوژيک و فلسفی حاکم است که ادعای انحصار حقيقت را دارد. در جوامع باز، روش نقد خردگرايانه، به نابودی منتقد نمی انجامد و خشونت در حذف نظريات و فرضيه های مخالف و نادرست، نقشی ندارد. نقد عاری از خشونت، راه را برای انکشاف خرد می گشايد.
     پوپر در مورد دمکراسی غربی تصريح می کند که بايد از خود بپرسيم بيلان نيکی و بدی که اين نظام تا کنون دربر داشته چگونه است؟ آيا نيکی های چنين نظامی بر بديهای آن می چربد؟  او می افزايد: اگر چه دمکراسی غربی بهترين نظام قابل تصور و از نظر منطقی بهترين نظام ممکن نيست و در بسياری از زمينه ها می توان و بايد به آن انتقاد کرد، اما اين نظام از نظر تاريخی بهترين نظام سياسی است که ما سراغ داريم. اين امر به آن معنا نيست که ما نبايد اين نظام  را مورد انتقاد قرار دهيم. دمکراسی غربی به نقد زنده است و دستاوردهای آن را نمی توان  هميشگی و بازگشت ناپذير دانست. اين خطر همواره وجود خواهد داشت که اين نظام به سرعت آنچه را که به دست آورده از دست بدهد.
     پوپر هشدار می دهد که ما اجازه نداريم دمکراسی و آزادی را با رفاه و معجزة اقتصادی يکی بگيريم. خطای بزرگی است اگر برای مردم چنين تبليغ کنيم که آزادی برای همگان رفاه و دمکراسی برای جامعه اعتلای اقتصادی به همراه خواهد آورد. آزادی هرگز به معنای رفاه و خوشبختی تک تک انسانها نيست. اين امر تا حدود زيادی به شانس و اقبال و شايد به طور نسبی به لياقت و تلاش و فضيلتهای ديگر وابسته است. آنچه که می توان دربارة دمکراسی و آزادی گفت، در بهترين حالت اين است که آنها تأثير لياقت شخصی فرد را بر روی رفاه او تا حدودی نيرومندتر می سازند. لذا ما نبايد آزادی را به اين دليل برگزينيم که از آن انتظار زندگی راحتی داريم، بلکه به اين دليل که خود آزادی نمودار ارزشی است که آن را هرگز نمی توان به ارزشهای مادی تقليل داد. پوپر اين سخن دمکريت فيلسوف يونان باستان را يادآور می شود که: «زندگی تنگدستانه در دمکراسی، به زندگی متمولانه در يک حکومت جبار برتری دارد، چرا که آزادی از بندگی برتر است». پوپر تأکيد می کند که ما آزادی سياسی را برای اين برنمی گزينيم که اين يا آن چيز را به ما وعده می دهد، ما آن را برمی گزينيم زيرا که تنها شکل انسانی همزيستی ميان افراد بشر را ممکن می سازد؛ تنها شکلی که در آن ما می توانيم مسئوليت کامل خود را عهده دار شويم. اما اينکه آيا ما قادر خواهيم شد امکاناتی را که آزادی در اختيارمان می گذارد متحقق سازيم، به عوامل بسياری و پيش از همه به خود ما بستگی دارد.

فلسفه تاريخ
     کارل پوپر را بی ترديد می توان بزرگترين منتقد مکاتب فلسفی تاريخگرا ناميد. خود او تاريخگرايی (32) را آن نحلة فکری معرفی می کند که دارای فلسفة خاصی از تاريخ و بر اين باور است که تکامل جامعه، طبق قوانين جهانشمول و ضرورتمند صورت می پذيرد و کافيست انسان اين قوانين را بشناسد تا بتواند مسير تاريخ و روند تکاملی آن را پيش بينی کند. اما پوپر پيشگويی جريان تاريخ بشری را از راههای علمی يا هر روش استدلالی ديگر نا ممکن و اعتقاد به سرنوشت تاريخی را خرافة مطلق می داند.
     پوپر، از جمله روش مارکس و ديگران را در پيشگويی آيندة تاريخ سترون می شمرد و خاطر نشان می سازد که ادعای قانونمند بودن حرکت تکاملی جامعه بشری به سوی کمونيسم، غيرعلمی است، چرا که در حوزة پندار و ابهام قرار دارد و در گسترة آزمون و سنجش، هيچ حاصلی از آن به دست نمی آيد. پوپر استدلال می کند که جريان تاريخ بشری به شدت از پيشرفت شناخت انسانی متأثر است و ما قادر نيستيم با روشهای علمی و استدلالی، پيشرفت آتی معرفت علمی خويش را پيش بينی کنيم. به عبارت ديگر اگر چيزی به نام پيشرفت و رشد شناخت بشری وجود داشته باشد، پس ما امروز نمی توانيم پيش بينی کنيم که فردا چه چيز خواهيم دانست.
     پوپر، تاريخگرايی را انديشه ای کهن می داند و يادآور می شود که رؤيای خبر دادن از آينده، از زمانهای دور همراه بشر بوده و اين باور وجود داشته است که در پشت فرامين ظاهرا" کور سرنوشت، غاياتی نهفته است. به عقيدة وی، تاريخگرايان تلاش می ورزند که با تفسير گذشته، آينده را پيشگويی کنند. آنان در عين حال که خود خواستار جهانی بهترند، بر اين باورند که روند تکاملی تاريخ، به شکلی مقدر بشريت را به سوی جامعه ای آرمانی سوق می دهد. اما به عقيدة پوپر چنين نظری به معنی باور داشتن به معجزات سياسی و اجتماعی است و منکر آن می شود که خرد انسان توان آن را دارد تا جهان بهتری بسازد. تاريخگرايان چنين تبليغ می کنند که انتقال از وضع کنونی به جهانی بهتر، از طريق قوانين کور و اجتناب ناپذير توسعة اجتماعی امکان پذير است و به اين ترتيب بايد اين قوانين را شناخت و در مقابل آنها سر تعظيم فرود آورد و اين از نظر پوپر چيزی جز اعتراف به شکست عقل نيست.
     تاريخ از نظر پوپر، چيزی نيست جز مجموعة رويدادهای گذشته، به صورتی که واقعا" اتفاق افتاده است. لذا ما در رابطه با بررسی تاريخ، با مشکل برابرايستاها و رويکردهای بينهايت روبرو هستيم و ناگزيريم تاريخ را همواره به تاريخ چيزی معين محدود کنيم؛ برای مثال تاريخ قدرت سياسی، تاريخ روابط اقتصادی، تاريخ فنآوری، تاريخ هنر، تاريخ رياضيات و غيره. لذا ما در بررسی های تاريخی خود، همواره ناگزير از تن دادن به اصول گزينشی و رويکردهای معين بر پاية علايق مشخص هستيم. به اين مفهوم هرگز نمی توان از تاريخ رويدادهای گذشته در کل آن سخنی به ميان آورد. فقط می توان از تفسيرهای تاريخی صحبت کرد که هيچگاه نهايی نيست و هر نسلی حق دارد تفسيرهای معين خود را از رويدادهای تاريخی ارائه دهد.
     به عقيدة پوپر، تاريخگرا نمی تواند ببيند که اين ما هستيم که برپاية علايق و رويکردهای خود، رويدادهای تاريخی را گزينش و منظم می کنيم و آنها را مورد بررسی قرار می دهيم. تاريخگرا می پندارد که اين خود تاريخ يا تاريخ بشريت است که با قوانين درونی خود، مشکلات و رويکردها و آينده ما را متعين می سازد. پوپر تصريح می کند که آنچه به عنوان تاريخ جهان يا تاريخ بشر شناخته می شود، چيزی نيست جز تاريخ قدرت سياسی و اين تاريخ نيز چيزی نيست مگر تاريخ جنايات و کشتارهای جمعی، که در مدارس آن را به سطح تاريخ بشريت ارتقاء داده اند. پوپر در توضيح اين مسأله که چرا تاريخهای ديگری مانند تاريخ هنر يا ادبيات از چنين جايگاهی برخوردار نيست، تصريح می کند که علت اين امر، همانا در اينست که قدرت سياسی همگان را تحت تأثير خود قرار می دهد، در حالی که در مورد هنر و ادبيات چنين نيست. ديگر اينکه بسياری از انسانها پرستندة قدرتند و آن را به جايگاه بت ارتقاء می بخشند، اما اين بت پرستی نشانگر يکی از بدترين غرايز و حقيرانه ترين اشکال بندگی انسانهاست. پرستش قدرت، زاييدة ترس و تجلی احساسی است که به حق بايد آن را خوار شمرد. دليل سومی نيز برای اين امر وجود دارد و آن اينکه قدرت سياسی همواره در مرکز توجه تاريخ نويسان بوده است و قدرتمداران همواره آرزو داشته اند که مورد تحسين و ستايش واقع شوند. آنان در اين زمينه ابزار لازم را نيز در اختيار داشته اند و لذا بسياری از تاريخ نويسان در خدمت و زير نظر سلاطين و حکام مستبد و ديکتاتورها، به اين امر گردن نهاده اند.
     به نظر پوپر، تاريخ ناظر بر هيچ هدف و غايتی نيست و به اين مفهوم هيچ معنايی ندارد. در تاريخ سياسی جهان نيز هيچ معنا و گرايش درونی پنهان وجود ندارد و لذا کلية نظريه های مبتنی بر پيشرفت و پسرفت و زوال تاريخی، کاملا" بر خطا هستند. اما ما می توانيم با درس آموزی از معضلات پيکار قدرت، تاريخ را از ديدگاه تلاش خود در راه استقرار جامعة باز و حاکميت خرد و در راه دفع جنايات بين المللی تفسير کنيم. ما می توانيم مطالعة تاريخ را با اين پرسش همراه سازيم که در گذر تاريخ چه بر سر ايده های ما و بويژه ايده های اخلاقی ما، يعنی ايده های آزادی و رهايی خويشتن از طريق دانش آمده است؟ ما می توانيم از حديث تاريخ بدينسان معنايی مستفاد کنيم که از خود بپرسيم کدامين پيشرفتها را کرده ايم و اين پيشرفتها را با چه قيمتی به دست آورده ايم؟ از اين طريق است که ما می توانيم به تاريخ معنايی ببخشيم و برای آن هدفی تعيين کنيم، آنهم معنايی و هدفی شايستة انسان. از نظر پوپر، چنين امری ناممکن نيست، مشروط بر آنکه ما در هدفگذاری خود تکثر را بپذيريم و به آزادی و عقيدة انسانهای ديگر احترام بگذاريم. پوپر تصريح می کند: اينکه آينده با خود چه خواهد آورد را نمی دانيم و به آنانی که فکر می کنند آن را می دانند نبايد باور کرد. اما می توان از گذشته و حال آموخت و دليلی در دست نداريم که اميد و تلاش برای دنيايی بهتر را فروگذاريم.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
 توضيحات:
1ـ Karl Raimund Popper
2ـ Wiener Kreis
3ـ Rudolf Carnap
4ـ Logik der Forschung
5ـ The Open Society and its Enemies
6ـ The Poverty of Historicism
7ـ Conjectures and Refutations
8ـObjective Knowledge
9ـ Philosophy and Physics
10ـDie Zukunft ist offen
11ـAuf der Suche nach einer besseren Welt
12ـAlles Leben ist Problemlösen
13ـ Kritischer Rationalismus
14ـ hypothetisch
15ـ Induktion
16ـ Szientisten 
17ـ Skeptiker
18ـ Kriterium
19ـ Relativismus
20ـ Dogmatismus
21ـ Einbildungskraft
22ـ پوپر در توضيح جهان 2، از اصطلاح آلمانی Erlebnis استفاده می کند که می توان آن را در فارسی به تجربة ذهنی، ماجرا، پيشامد و آزموده ترجمه کرد. در تفاوت اين اصطلاح با اصطلاح آلمانی Erfahrung که آن نيز به معنای تجربه است، می توان گفت که اگر دومی شامل تجربه اعم از فردی و جمعی و آگاهانه و قابل انتقال باشد، اولی را می توان به تجربة شخصی، مستقيم و غيرقابل انتقال تعبير نمود. در اين مقاله در برگردان اصطلاح آلمانی Erlebnis همه جا معادل «تجربة زنده» به کار رفته است.
23ـ Urknall-Hypothese
24ـ emergent
25ـ Menschwerdung
26ـ Ritual
27ـ Entwicklung
28ـ beschreibende Sätze 
29ـ Darstellungsfunktion
30ـ argumentative Funktion
31ـ Tyrannei
32ـ Historizismus

منابع مورد استفاده از آثار پوپر:

Die offene Gesellschaft und ihre Feinde, Bd. 1,2, Tübingen 1969
Das Elend des Historizismus, Tübingen 1969
Ausgangspunkte. Meine intellektuelle Entwicklung, Hamburg 1995
Objektive Erkenntnis. Ein evolutionärer Entwurf, Hamburg 1998
Auf der Suche nach einer besseren Welt, München 1999
Alles Leben ist Problemlösen, München 2000