êpG¬ oDëlÜ¿vC êlÛÞpèz ÖÔvC ok êoÞDFDÛ êDç é¡ëo

2000 pG×DOKv

ÚA ÐFDÃ× ok ,lzDF í× íGçn× ÀëD±Þ éF é·×DV kCp¾C qC Èë pç éÛCkCqA Þ í¥iz kDÃOµC ,êlÛÞpèz ÖÔvC

éF ÍߤC ÝëC ÚkpÆ íÛßÛD æCo qC Dë oÞq DF Co íGçn× ÀëD±Þ Þ ÍߤC ,lÜÆ í× yÔN íO×ßÇd ÖÔvC

Àì·©N HVß× ,íO×ßÇd ÖÔvC Mol ¢ëCr¾C , éÆ PvC ÝëC oDOzßÛ ÝëC ´ß¨ß× .lÛDvpF CpVC é¤pµ

qC Ýëk íëClV ok íØè× ÐìÎk ÚCßܵ éF kßh ÝëC .kßz í× é·×DV ok êlÛÞpèz ÖÔvC kD·FC

.kÞo oDØz éF lÛCßN í× PvDìv

ÐÇz ÚDÜZ Ùç "í×ÔvC êoßèØV" Ú Cßܵ PeN ÚCpëC íO×ßÇd ÙOwìv ÚßÜÆDN 1357 ÝØèF EÔÃÛC qC

íÂÔhC-íµDØOVC é¤pµ ok íØè× oDìwF MCpìRDN PÎÞk íGçn× ÐÇz ÝëC .PvC ækßØÛ ³¿d Co kßh íGçn×

qC ÚCpëC Ökp× qC íÊorF l¤ok éÆ p×C ÝëC éF íçDÊA .PwìÛ ælìzßJ xÆ bìç æDÊlëk qC éÆ ,éOzCnÊ

lzo êCpF íÏìÎk ,é·×DV pF"ÙÆDd í×ÔvC ÝëqCß×" éÆ ÝëC Þ ælz ÐìÇ¡N " éO¡ÊpF Ýëk qC ÚDÛCßV"

é¤pµ ok ,í×ÔvC P×ßÇd pËëk MoDGµ éF .lGϬ íØÛ êlÜØzßç Ýçm ,lÛC ælz íÂÔhC kDw¾

ÚDëpV ¢ëlÛC oÞkÚDÊlÜëDØÛ qC íhpF éÆ PwìÛ ækßèìF .ælz ÞpFÞo PwÇz DF Clëlz íGçn× kDÃOµC

.lÜzDF í× PvDìv qC Ýëk íëClV oDOvCßh P×Dèz DF HϬ cÔ¤C

.koCk íÂÔhC ÝëqCß× êoCpÂpF Þ DìdC ok íOGS× ¢ÃÛ ÚClÛÞpèz ÚDì× ok Ýëk kßVÞ Èz ÚÞlF

.lzDF í× Ýëk êßv qC ÁÔhC PëDØd ok íØè× «pz ívDìv MolÂ Þ PvDìv qC Ýëk íëClV é®FCo ÝëC ok

ok "íËO¡ÊpF Ýëk" Ùè× ÐìÎk ?l×DWÛDìF Ýëk MDWÛ éF íëClV ÝìÜZ qÞp×C ÚCpëC ok ,lÛCßN í× ld éZ DN

éÛßËZ Þp¡ìJ é·×DV Èë ok ÚßÛDÂ Þ ÁÔhC ,PÎÞk ,Ýëk ÝìF ÐFDÃO× é®FCo ?PwìZ ÚCpëC qÞp×C é·×DV

qC íhpF DF éÆ PvC ÖqÓ ærìËÛC ÝëC DF .ÙëqCkpJ í× ælëlJ ÝëC ívopF éF Cp¥Oi× DWÜëC ok ?PvC

.Ùëßz DÜzA é·×DV ok Hçn× ¢ÃÛ DF «DGNoC ok kßVß× êDç êoßòN ÝëpOØè×

***************

ÚA ¢ÃÛ Þ Hçn× DF Co kßh "ÚDNDëßÎ" ypRC ¢iF oDèZ ´ßØW× qC ¢iF Þk ok (Hobbes) "rFßç"

Þ PÎÞk éF ÖÞk ¢iF Þ koCk £D¥OhC ívDÜz ÚDwÛC Þ ÁÔhC éF ÍÞC ¢iF .lÜÆ í× Íß»¡× é·×DV ok

o߬ éF Co kßh rFßç CpZ éÆ ,PvC Åok ÐFDÂ, ælz éOzDËÛ pRC ÝëC ÚA ok éÆ í®ëCpz éF éVßN DF .PìØÆDd

ÚD×q ÚA é·×DV íϤC ´ß¨ß× ,PÎÞk Þ DwìÏÆ MCoDìOhC pv pF Cßµk :PvC ækpÆ Íß»¡× éÏòw× ÝëC DF êlV

éF oßGW× ÀÏOi× ¯ëCpzo k Þ PzCk oCp DwìÏÆ Þ PÎÞk oD¡¾ PeN Clëlz ,¢ëDç éOzßÛ ÐìÎk éF rFßç .kßF

?kßF éZ rFßç DF Dç P¿ÎDi× ÝëC ÐìÎk .kpF í× pv éF éØçCÞ Þ upN ok éÆ ÝëC Dë kßF oCp¾

ÚD×q ÚA íëDwìÏÆ oDǾC lÜëA yßh êC ælëC ÝìÜZ .PvC Mol êCpVC êCpF êC éÏìvÞ Hçn× rFßç êCpF

.PvC íGçn× P×ßÇd " ½lç" éÇÏF "éÏìvÞ" éÛ Hçn× DwìÏÆ êCpF qC Cpëq ,kßGÛ

...":lëßÊ í× éÆ ,kpìÊ í× MD¡Û (Machiavelli) íÎÞDìÆD× qC PÃìÃd ok ,Hçn×q C rFßç pÇ¿N qp¬ ÝëC

ÚDz P×ßÇd éÆ ,lÜçCßh íØÛ pÊC...lÛoCk éOzCp¾CpF æoCßØç Co kßh íGçn× ÙZpJ lëDF íO×ßÇd ÚCpGço

qC íÎÞDìÆD× lëk ".PwìÛ íGçn× íËOiëoÞp¾ qC pN ÝòØ®× íÊlìzDJ Ùç qC bìç :kßz ælìzDJ Ùç qC

uDvC pF kCp¾C ídÞo MkD·v ÚA ok éÆ ,PvC ÚA " êkp¾-íGçn×" Ößè¿× éF íÂÔhC éGÜV lÂD¾, Hçn×

Ô¤C íGçn× MCkDÃOµC PÃìÃd íÎÞDìÆD× êCpF .lzDF MDØìÏ·N ÝëC ½lç íÂÔhC Þ íGçn× êDç yqß×A

oCp íOÎÞk Mol rÆpØN êCpF êC éÏìvÞ Hçn× "éÛCqDvleO×" ¢ÃÛ D¾p¤ éÇÏF ,lÜÆ íØÛ êqDF í¡ÃÛ

,MDÛCßìd ½Ôh pF .lzDF í× P·ìG¬ PÏ¥h éÆ ,PvC éÛDvDÜz ÚDwÛC êC ælëlJ ,rFßç êCpF Hçn×.kpìÊ í×

.lÛoCk Co ælÜëA æoDF ok Úlì¡ëlÛC íëDÛCßN ÐìÎk ÝëC éF Þ lÜzDF í× Dç kClëÞo Pϵ ÍDGÛk éF Dç ÚDwÛC

æ oDF ok íÛCpËÛ Þ upN ¢ëClìJ HVß× (ÚkpÆ pǾ ælÜëA éF Þ Úlì¡ëlÛC íϵ ) íÛDwÛC PÏ¥h ÝëC

Dë íOiGzßh éF ,kpìÊ íØÛ MD¡Û íOëÞo ÐFD ælëlJ qC ,upN Þ íÛCpËÛ ÝëC éÆ DWÛA qC .kßz í× ælÜëA

.lÜzDF í× Dç ÚDwÛC upN qC ízDÛ ,ÚDëClh ,rFßç p²Û qC .kßz í× ÄÏ·O× íOëÞo ÐFD pìº Mol ,íOiFlF

êrëo éëDJ ÞC ½lç D×C ,PvC ælçD¡× ÐFD íFßh éF íOwë éNA êDç éOwç rFßç oDǾC é¡ëo ok éÆ lÜZ pç

,lÜÆ í× êqDF Ùè× ¢ÃÛ íOÎÞk oClOÂC ok Hçn× PGS× ¢ÃÛ ÚA ok éÆ ,PvC ívDìv- íGçn× êoßòN íµßÛ

.kqDv í× íGçn× êoßòN Èë êkDëq ld DN ,rFßç êoßòN qC ÐÆ ok éÆ êrìZ

lÜOwç í·ÂCÞ pìº í·ÂCÞ lØe× Dë ívß× ,ÙìçCpFC êClh éÆ ÝëC (íÎÞDìÆD× o߬ ÝìØç Þ ) rFßç êCpF

ívDìv-íµDØOVC é¤pµ ok (PvokDÛ Dë Pvok) MCkDÃOµC ÝëC kpÆoDÆ D¾p¤ éÇÏF ,lÜÆ íØÛ êqDF í¡ÃÛ

.lzDF éOzCk íîÜ× êoDO¾o ,kp¾ éÆ PvC ÝëC ,rFßç PìµÞp¡× êoßòN uDvC .PvC Ùè×

,kßz P×ßÇd ykCp¾C íGçn× MCkDÃOµC uDvCpF é·×DV ÚA ok éÆ PvC êC ælëC ,rFßç í·ìG¬ é·×DV ælëC

éÆ êo߬ éF .PvC ÙÆDd Clh ÚßÛD DèÜN éÇÏF ,PwìÛ ívDvC ÚßÛD kßVÞ éF íVDìOdC íOd ÚA ok éÆ

?PwìZ Ú A ÐìÎk .lÜÆ í× ClìJ íGçn× éGÜV Clëlz "Clh l¨ rFßç" ívDìv êoßòN ,kßz í×ælçD¡×

êCpF êlÜ×kph Þ PìÛÔõ .lÜÜÆ íØÛ Ðص éÛClÜ×kph Þ íÛÔõ o߬ éF æoCßØç Dç ÚDwÛC rFßç p²Û qC

kph ,êlÜ×kph Þ PìÛÔõ Ùè× «pz .kpÆ "yÔN" lëDF ÚA éF Úlìvo êCpF Þ PwìÛ êC ækDvo DÆ kCp¾C

ÚA ÍDGÛk éF é·×DV ok íwÆ pç éÆ Pv CêoCßzk oDÆ kph HwÆ éF ækCoC .PvC "ækCoC" éÇÏF ,PwìÛ

.koCnÊ í× kp¾ oDìOhC ok PdCo Þ ælz êlÜF éOwF íÏÇz éF Co PìÛÔõ ÝëC ,íGçn× ÍߤC .kÞo íØÛ

.koCk íGçn× ívDvC ,rFßç ívDìv êoßòN éÆ PvC íGçn× PìÛÔõ PGS× ¢ÃÛ ÝëC ÐìÎk éF

**********

.kpënJ í× "ívDìv ÀëD±Þ êCpVC éÏìvÞ ÚCßܵ éF Hçn×" DF «DGNoC ok ,Co rFßç oDǾC (Rousseau) ßvÞo

êDç Ù²Û ¢ëClìJ éF êpOØÆ éVßN rFßç .PwìÛ lÃO·× êkp¾ PìÛÔõ éF ßvÞo ,rFßç ½Ôh pF

kßVÞ éF êpNpF Þ Mol ¯vßN Dç PÎÞk éÆ PvC lÃO·× ÝëC éF pO¡ìF Þ koCk ¦i¡× ívDìv

oCnÊ ÚßÛD oDÆ éWìOÛ Dç PÎÞk éØç éÆ ,PvC kDÃOµC ÝëC pF ßvÞo éÆ íÎDd ok ,lÛC æl×A

kßz í× ¦i¡× ÚßÛD Äëp¬ qC PÎÞk PìçD× .lÜÆ Ðص íÛÔõ lÛCßN íØÛ é·×DV ok êkp¾ pç .lÜzDF í×

.Pv C íµDØOVC PìÛÔõ qC kp¾ êÞpìJ ÐÇz DèÜN ÚßÛD kßVÞ Þ

Co DèÛA Þ kqCkpJ í× Ökp× êqoÞ Pvk éF ÚA Äëp¬ qC oCnÊ ÚßÛD éÆ ,PvC êC éÏìvÞ Hçn× ßvÞo p²Ûq C

.lçk í× MkDµ Ù²Û éF

**********

êlìÏÆ ¢ÃÛ Hçn× êCpF ,ÚA ívDìv ÙOwìv Þ DÇëp×A é·×DV qC ¢ëDç ÐìÏeN ok (Tocqueville) ÐëßÆßN

ÐìÎk ÝëC éF ;PvC íµDØOVC êDçkDìÜF MDGR ok Ùè× Ð×Cßµ qC íÇë Hçn× ÞC êCpF .lÜÆ í× oCnÊCÞ

ÝëC ok Dç íëDÇëp×A ÉorF upN .lÛoDØz í× íGçn× Co kßh ,lÛoClÛ kDÃOµC ÚA éF éÆ íÛDwÆ íOd

DÇëp×A ok Hçn× ¢ÃÛ ´ßÛ ÝëC ÐëÓk qC íÇë .lÛßz éOhDÜz é·×DV ok "íGçn× pìº" ÚCßܵ éF DèÛA éÆ PvC

.lÜFDë í× íçDÊA ÚDz MCkDÃOµC uDvC pF ¢ëßh íµDØOVC ÀëD±Þ éF Ökp× éÏìvÞ ÝëlF ,éÆ PvC ÝëC

íGçn× ÀÏOi× êDç éÂp¾ kßVÞ .lzDF í× êÞDwN íÜ·ë ívCpÇ×k íϤC éOwç Ð×Dd Hçn× ÝëC pF æÞÔµ

MkDGµ éF ¬ßF p× êDç æßìz ok Dç éÂp¾ ÝëC ælص MÞD¿N Cpëq ,PwìÛ ívCpÇ×k æCo ok í·ÛD× ,DÇëp×A ok

rFßç ½Ôh pF .lzDF í× "éÏìvÞ" ÚCßܵ éF Hçn× ,ßvÞo Þ rFßç lÜÛDØç ,ÐëßÆßN êCpF CpçD± .lzDF í×

´ßÛ Ýìì·N éF íVDìOdC PÎÞk .PvC PìØÆDd êßv qC "íØvo Hçn×" kßVÞ ÀÎDi× ÐëßÆßN ,ßvÞo Þ

.lÜzDF éOzCk Hçn× ,ÚClÛÞpèz éÆ PvC í¾DÆ PÎÞk êCpF éÇÏF ,koClÛ ÚClÛÞpèz Hçn×

Ð×Dd Hçn× ÖClÆ éÆ ÝëC) PwìÛ íGçn× PÃìÃd êßWOwV ok ,íÎÞDìÆD× Þ rFßç lÜÛDØç ÐëßÆßN

éÇÏF ,PwìÛ íÛCpËÛ Þ upN , Hçn× uDvC ,rFßç ½Ôh pF D×C ,PvC Ùè× "Hçn× kßVÞ" éÇÏF (PvC PÃìÃd

.lzDF í× ælÜëA éFlì×C"

**********

êoDìwF MDèV qC ,PvC ælçD¡× ÐFD ÚDØÎA pì²Û éO¾p¡ìJ íëDJÞoC êDçoß¡Æok p¨Dd ÍDd ok éÆ êC ælëlJ

"êlÛÞpèz ÁÔhC ok íëDvoDÛ" :lÜÆ í× ClìJ «DGNoC oDOzßÛ ÝëC ´ß¨ß× éF

ÚßÛD ok éÆ Pv Cêkp¾ íèëlF Þ íÂÔhC ÀëD±Þ éF «ßFp× ,êlÛÞpèz Hçn× ÚßaØç ,êlÛÞpèz ÁÔhC

¸×CßV ÝëC ok .æpìº Þ ÐFDÃO× ÖCpOdC Þ íOvÞk ,íçD¿z ÚkCk Íß ÔS× .lÛoClÛ kßVÞ êoß¡Æ Þ íOÎÞk

DF PÎÞk Þ lÜÜÆ í× ClìJ íÛßÛD ÐÇz ,kCp¾C íÂÔhC ÀëD±Þ XëolN éF éÆ , ÙìOwç ælëlJ ÝëC lçDz

ÍDS× o߬ éF .kqDv í× oßGW× ¢ëßh êkp¾ Þ íÂÔhC ÀëD±Þ CpVC éF Co kCp¾C Dç æqßd ÝëC ok ÚßÛD HëߥN

koß× lÛqp¾ ÚA uDvC pF éÆ koCk kßVÞ koß× ÝëC ok íÛßÛD ,ækCßÛDh ok lÛqp¾ Úkq PÇOÆ qC êpìÊßÏV êCpF

íOvok oDÆ Úkq ÈOÆ" éÆ ,¢ëßh íÂÔhC é¿ì±Þ ÝëC éF kCp¾C íÏìh Cpëq ,kpìÊ í× oCp ÚßÛD PëDØd

í¡dÞ êDç Ìv ÝOzCk éÆ lz HëߥN íÛßÛD ÚDØÎA ok ¢ìJ êlÜZ :pËëk ÍDS× .lÜÜÆ íØÛ Ðص "PwìÛ

éVßN pOØÆ ¢ëßh íÂÔhC é¿ì±Þ ÝëC éF lÜOwç Dç Ìv ´ßÛ ÝëC HdD¤ éÆ êkCp¾C .lÜÆ í× ´ßÜØ× Co

.lÛpìËF Pvk éF ÝÇØ× ÐÇz pç éF Co Dç Ìv ÝëC ÍpOÜÆ ,ÖDµ Ô× ok éÆ ,lÜOzCk

íµDØOVC Þ êkp¾ ÁÔhC æqßd qC ÀëD±Þ éÛßÊ ÝëC éÆ PvC ÝëC íÂÔhC ÍߤC ÝëC Úlz "íÛßÛDÂ" éWìOÛ

Pµpv PëDµo .kÞo í× ÝìF qC ÀëD±Þ ÝëC éF PGwÛ "íçDÊA kßh" pËëk MoDGµ éF .lÛßz í× UoDh

ÍpOÜÆ êDç ÝìFoÞk kßVÞ qC upN DF DèÜN ÚDÆkßÆ évol× ½Cp¬C êDç ÚDFDìh ok PµDv ok pO×ßÏìÆ 30

íÜìËÜv éØëpV ,ÚßÛD DWÜëC ok Cpëq ,PvC íÏص éÛDçDÊA kßh Þ íÂÔhC é¿ì±Þ ÚCßܵ éF éÛ Þ Pµpv

.lÜÆ í× lëlèN

*********

.lÜzDF í× "éÏìvÞ" ÚCßܵ éF Ýëk qC ækD¿OvC ÀÎDi× ÚßOwÎDÊ pì²Û ,qÞp×C íÎCpGìÎ êDç êoßòN qC êoDìwF

ÝìÜZ DØÏw× .lzDF rèW× íÂÔhC ÝëqCß× éF éÇÏF ívDìv êoßòN éF lëDF DèÜN éÛ P×ßÇd ,p²Û é®ÃÛ ÝëC qC

PèV ok éÏìvÞ Èë ÚCßܵ éF Hçn× qC ækD¿OvC D×C ,lÜzDF íØÛ íGçn× bìç DF ªÂDÜN ok íÂÔhC ÝëqCß×

.kßF lçCßh ÚClÛÞpèz ÚDì× ok Hçn× ÍÔeبC Ößè¿× éF ,ÍߤC ÝëC íÂßÃd Þ íÛßÛD êoCpÂpF

rìZ ,Mol êoCpÂpF Þ HwÆ êCpF êC éÏìvÞ ÚCßܵ éF Hçn× qC ækD¿OvC êoßòN ,ÙìÜìF í× éÆ êo߬ éF

pËëk MoDGµ éF ,íÜëk ÝëqCß× êoCpÂpF ÈìNCpÆßòN Þ íGçn× êDç P×ßÇd ½lç .PwìÛ êC æqDN

éÛ PvC "½lç" DèÛA êCpF Ýëk éÆ lÜÜÆ í× DµkC Dç P×ßÇd ÝëC .PvC íÜëk ÝëqCß× ÚkpÆ"íÛßÛDÂ"

,lÜÆ í× lëlèN Co é·×DV íÂÔhC ÝëqCß× éÆ íÊorF p®h ,lzDF íÜO¾pënJ íëDµkC ÝìÜZ pÊC ."éÏìvÞ"

.PvC ypËÛ ´ßÛ ÝìØç ok DÃìÂk

ok ÖÔvC Ößvo Þ ECkA qC pËëk íÏìh Þ ÝO¾pÊ æqÞo ,kp× Þ Úq ÝìF é®FCo ,EDWd éÏòw×

qC .lÛC éOvßìJ íO×ßÇd ÖÔvC ækÞle× éF Þ lÛC ælz UoDh êlÛÞpèz ÖÔvC æqßdq C qÞp×C ÚCpëC

ÍߤC Þ koCk é·×DV ok Ýëk oCpÃOvC ok í·v íO×ßÇd ÖÔvC ,ÖClµC íOd Þ ÚClÛq ,ÁÔz ,éØëpV æCo

«pz éÆ , PvC êkp¾ íçDÊA kßh Þ êkCqA ÚDëq éF ÚA CpVC Cpëq ,lÜÜÆ í× ClìJ "íÂÔhC l¨" éGÜV í×ÔvC

ÖÔvC éÆ ,PvC ælçD¡× ÐFD íFßh éF íOwìÎÞDìÆD× lëk ÝëC ,lzDF í× íGçn× kDÃOµC pç êCpF éìÎÞC

êoCpÂpF ÚA ½lç éÆ kßz í× " í×ÔvC íÜëk ÝëqCß×" íÂßÃd oCpÃOvC êCpF " êC éÏìvÞ" íO×ßÇd

Co kßh íëDvoDÛ pSÆCld êlÛÞpèz Ö ÔvC ÚA ok Cpëq ,PvC ÝÇØ× pìº íØ²Û ÝìÜZ .PvC " í×ÔvC Ù²Û"

ok Co kßh PGS× ¢ÃÛ é·×DV ok íÂÔhC Hçn× Èë ÚCßܵ éF lÛCßN í× æDËÛA DèÜN ,ÖÔvC .PvC éO¾Dë

UoDh íÛßÛD PìÂßÃd Þ PvDìv æqßd qC Þ lzDF éOzCk oß©d ÚClÛÞpèz ÚDì× ok éÆ ,lÜÆ D¿ëC ÚßÛD oDÜÆ

.kßz